Перадача да пачатку новага навучальнага году ў сыстэме ідэалягічнай адукацыі.

1 верасьня, разам з пачаткам навучальнага году, беларускі народ з новай сілай возьмеца за вывучэньне асноваў дзяржаўнае ідэалёгіі. Зьмест гэтай дысцыпліны па-ранейшаму цьмяны, аднак уводзіцца яна з кожным годам усё больш маштабна: у ВНУ і ў агульнаадукацыйных школах, ва ўстановах і на заводах. Мэта ідэалёгіі, як гэта было і ў савецкія часы, -- выхаваньне новага чалавека. Аднак у чым яго навізна – таксама няясна. Таму галоўным прадметам курсу становіцца вызначэньне ворагаў – унутранага і зьнешняга і змаганьне з усім, што дзяржаўнай ідэалёгіі перашкаджае. Гаворка пра ўяўны і сапраўдны зьмест усенароднае ідэалягічнае навукі – у новым выпуску перадачы “Вострая Брама”.

Радыё Свабода. Вострая Брама

Любоў і нянавісьць у кантэксьце дзяржаўнае ідэалёгіі – вось тэма сёньняшняе перадачы. Ці любіць Лукашэнка свой народ і хто галоўныя ворагі Беларусі? – як бы на гэтыя пытаньні адказалі вы?

Скажы мне, хто твой сябра, і я скажу табе – хто ты. У сучасным беларускім грамадзтве гэтая старая прымаўка страчвае сваю сілу. Нашмат больш надзейна пазнаецца чалавек паводле ягоных ворагаў. Калі ты за Лукашэнку, гэта яшчэ нічога ня значыць. Ты можаш быць лісьліўцам, можаш хлусіць або проста нічога не разумець у жыцьці. А вось калі ты супраць Лукашэнкі – з табой усё ясна. Ты сам падпісаў сабе прысуд. Ідэальны стан, на які і настройвае цябе дзяржаўная ідэалягічная навука – быць ня супраць яго. Па вялікім рахунку, гэта яшчэ савецкая камуністычная настройка. Занадта адданыя сябры ўрэшце прыроўніваюцца да ворагаў. Памятаеце, калі чэкісты на загад Сталіна расстрэльвалі камандарма Гамарніка, той і пад кулямі крычаў: “Няхай жыве Сталін!” Нібыта старая гісторыя, але новая дзяржаўная ідэалёгія вяртае нас да такіх менавіта чалавечых дачыненьняў.

МУЗ

З пачаткам гэтага навучальнага году беларускі народ павінен з галавой акунуцца ў асновы дзяржаўнай ідэалёгіі РБ. Праўда, дагэтуль ніхто толкам ня ведае, што гэта такое. Некалькі блытаных і надзвычай мудрагеліста напісаных падручнікаў аналізу не паддаюцца, бо самі за мудрагелістасьцю хаваюць цьмяныя сэнсы новае дысцыпліны. Таму адзінай больш-менш акрэсьленай крыніцай застаюцца публічныя выступы аўтара ідэалягічнае ініцыятывы. Зразумела, што менавіта гэтыя пастуляты стануць прадметам дзе ўпартага, а дзе іранічнага вывучэньня. Нам жа ў гэтай сытуацыі цікава тое, што павінен засвоіць чалавек і ў які бок павінна зьмяніцца ягоная сьвядомасьць. Якім пасьля гэткага інтэнсіўнага ўзьдзеяньня стане кожны з нас?

МУЗ

У мінулай перадачы мы гаварылі пра дэзарыентацыю беларусаў, пераважна моладзі, ва ўласнай краіне. Сустрэтыя на сталічнай вуліцы выпускнікі школ у адзін голас сьцьвярджалі, што Палесьсе знаходзіцца на поўначы краіны, Бабруйск – на захадзе, а да Масквы ад Менску бліжэй, чым да Варшавы. У ідэалягічным пляне сапраўды бліжэй. І Літву – за паўтараста кілямэтраў ад Менску – называюць у нас дальнім зарубежжам, а Туркмэнію – бліжнім. Урэшце гаворка нават не пра дакладнасьць геаграфічных ведаў. Усяго ня ўведаеш, як ні старайся. Гаворка – пра культ Радзімы, што мусіў бы стаць галоўным складнікам дзяржаўнае ідэалёгіі. Але ня стаў. Замест яго ў кантэксьце ідэалёгіі прапануецца культ аднаго чалавека – кіраўніка краіны. Замест культу беларускай традыцыі – гісторыі, мовы, культуры, прыроды, -- грамадзтву навязваецца постсавецкі сындром гэтага чалавека, ягонае русацяпства і зусім не шырокі погляд на сьвет. Калі ж культ краіны падмяняецца культам асобы, зьместам ідэалёгіі становіцца вызначэньне не аб’ектаў любові, а аб’ектаў нянавісьці. Не сябры шукаюцца і вызначаюцца, а ворагі. Каб Беларусь стабільна існавала ў парадыгме Аляксандра Лукашэнкі, у яе павінны быць ворагі. Гэтая непазьбежнасьць, пры ўсёй пячорнасьці падыходу, у прынцыпе прымаецца вялікай часткай народу. 

Вострая Брама

Прынцып фармаваньня ідэалёгіі ад пачатку вызначаны не як пазытыўны чыньнік выхаваньня любові да сваёй краіны, а як стратэгія вайны. Гаворка пра ідэалягічную зброю, здольную абараніць Беларусь у варожым сьвеце. Прычым найпершая небясьпека падкрадаецца да нас у выглядзе варожых ідэй, а найпершыя лекі – гэта наш імунітэт, зь якім Лукашэнка параўноўвае сваю дзяржаўную ідэалёгію.

Вораг – паняцьце ірацыянальнае. Народ ня мусіць яго бачыць ці ідэнтыфікаваць – гэта за яго зробіць Лукашэнка. Народ мусіць толькі эмацыйна салідарызавацца са сваім кіраўніком, пускаючы ў сваё сэрца халодную хвалю ягонае нянавісьці – ці то да Захаду, ці да Расеі. Сутнасна гэта псыхатэрапеўтычны сэанс, а прэзыдэнт – гэта Кашпіроўскі. Ён таксама ніколі нікому нічога не тлумачыць – чаму тыя для нас ворагі. Ён патрабуе эмацыйнае салідарнасьці. Але паспрабуем сёньня ўсё ж раскласьці гэта ўсё на рацыянальныя складнікі і ўбачыць у ідэалёгіі ня толькі варажбу.

Найпершыя ворагі – гэта, натуральна, іншыя ідэалёгіі. І першая зь іх -- ідэалёгія любові да Беларусі. Яе рэкамэндавана распазнаваць і не дапускаць да працэсу ідэалягізацыі. Такая любоў, паводле Лукашэнкі, – гэта нацыяналізм, самы злы вораг... “На закаце савецкай эры, -- кажа ён, -- інфэкцыі нацыяналізму, бездухоўнасьці, спажывецтва разьелі ідэалы вялікай краіны. Імунная сыстэма не спрацавала. Савецкага Саюзу больш няма”. Канец цытаты.

МУЗ

Параўнаньне нацыяналізму з інфэкцыяй настолькі ж трапнае як параўнаньне з інфэкцыяй самога жыцьця. Мне згадваецца назва аднаго нашумелага фільма “Жыцьцё як сьмяротная хвароба, што перадаецца полавым шляхам”. Лукашэнка бравіруе словам “нацыяналізм”, бо ў гэтым агромністым паняцьці, як і ў паняцьці жыцьця, заключаная агромністая сіла, што можа быць добрай або злой. Інакш кажучы, нацыяналізм – гэта жыцьцёвая энэргія нацыі, якая прыводзіць нацыю ў рух. Гэта тое самае, што электраэнэргія, якая дае нам сьвятло. Мы сабраліся пры тэлевізары глядзець выступ нашых алімпійцаў, і тут у пакой увальваецца чалавек з таблічкай “не влезай – заб’е!” і пачынае распавядаць нам, якая гэта страшная штука – электраэнэргія і як лёгка яна забівае чалавека.

Ганьбаваньне нацыяналізму ў вуснах Лукашэнкі – гэта тое самае, што агітацыя супраць электраэнэргіі.

МУЗ

Нацыяналізм – вялікая сіла нянавісьці і любові. Пра тое, што Лукашэнка ня любіць беларускую мову, на якой ня выкажаш глыбокай думкі, і Беларусь, якую ён перарос, -- пра гэта ён ня раз казаў сам. І ў беларускага народу няма адназначнае думкі пра тое, ці любіць яго Лукашэнка. Старэйшыя кажуць, што любіць, бо плаціць пэнсію і кладзе на вуліцах новую плітку (быццам гэта справа прэзыдэнта), маладзейшыя вагаюцца і кажуць, што напэўна любіць, і напэўна ня любіць – гэта калі карэспандэнт заўважае, што прозьвішча называць ня трэба. Апытаньне на менскай вуліцы правёў Зьміцер Бартосік.

АПЫТАНЬНЕ

Думкі, як бачым, процілеглыя. Бо зблытаныя самі паняцьці любові і нацыяналізму, як энэргіі любові. Гэтая энэргія і сталася ў новай дзяржаўнай навуцы першай варожай ідэалёгіяй. Усё, што яе падтрымлівае або выклікае, павінна быць выдалена зь беларускіх бібліятэк, мастацкіх салёнаў і канцэртных заляў. А што пры гэтым пазбаўлены ўнутранай энэргіі народ ператвараецца ў млявае бязвольнае цела, дык тое і на карысьць. Куды яго паклаў, там ён і ляжыць, ня рыпаецца.

Другая варожая ідэалёгія – лібэралізм – “выключна агрэсіўны і паводле сваёй унутранай сутнасьці чужы ўсходнеэўрапейскай цывілізацыі, яе каштоўнасьцям”. Гэта была цытата.

МУЗ

Лібэралізм – гэта свабода. Сказаць што свабода агрэсіўная і для нас чужая, было б неяк непрыгожа, таму ў Лукашэнкавай ідэалёгіі фігуруе слова лібэралізм. Хоць сутнасна гаворка ідзе пра свабоду. Яна сапраўды ненавісная, бо даецца ня толькі табе, а тут і сам не заўсёды разумееш, што зь ёй рабіць. Ані табе ранжыру, ані пастраеньня, ані распарадку дня, вывешанага на сьцяне. Гэта ж кожны будзе рабіць, што яму ў галаву прыйдзе. А павінен быць парадак – начальнік і падначаленыя. Падначаленыя не павінны нічога рабіць без загаду начальніка. Гэтую старую савецкую формулу агучыла нядаўна старшыня цэнтарвыбаркаму Беларусі, калі заявіла, што яна асабіста за выбары ў адзін тур, бо ёй жа меней будзе работы. Яна, дарэчы і на ўсіх астатніх так глядзіць. Што не зарэгістравалі ініцыятыўныя групы – дык ім жа лепей, працаваць ня трэба. Праца, ведаеце, яна заўсёды з-пад палкі. Таму калі яе няма, дык і добра. А тое, што ёсьць яшчэ грамадзянскае сумленьне і клопат пра сваю краіну, дык перастаньце. Ёсьць каму клапаціцца і бяз вас і безь яе. Усе людзі – заведама крывадушныя і думаюць толькі, каб нічога не рабіць. Уяўляеце, якое паслабленьне грамадзкім актывістам – не зьбіраць подпісы, не хадзіць па кватэрах, не праводзіць сустрэчы з выбарцамі.

МУЗ

Адным словам, салдат сьпіць – служба ідзе. Вядомая савецкая, калі не сказаць расейская імпэрская завядзёнка – ініцыятыва караецца, твой голас нічога ня значыць. І якраз такая завядзёнка сталася сёньня філязофіяй выбарчага працэсу ў Беларусі. 

Лібэралізм для такой філязофіі – сапраўдны вораг. Мая свабода сканчаецца там, дзе пачынаецца свабода іншага. Усе людзі роўныя перад законам. Закон па-над усім і ўсімі. Вось яна сапраўдная агрэсія заходняй культуры. Яна нам варожая хоць бы таму, што ў яе рэчышчы Аляксандру Лукашэнку немагчыма нават гаворку павесьці пра рэфэрэндум аб зьмене канстытуцыі для таго, каб застацца на трэці з паловай тэрмін. А ў нас тут свая ўсходнеславянская цывілізацыя – закон што дышла, мы ўсе запанібрата, адчуў унутраную патрэбнасьць перапісаць канстытуцыю – перапісвай, Рыгоравіч, народ табе такое права дае. Быццам веча сабралася на цэнтральнай плошчы ў Менску і – як на вечы было – хто каго перакрычыць. Вось што, напэўна, маецца на ўвазе пад выратавальнымі славянскімі каштоўнасьцямі.

Праўда, ніхто ў нас нідзе не зьбіраецца і тым больш не крычыць. Бо і эпоха ня тая, і рэжым усіх адпраўляе, нібы ў іншую эпоху, на Бангалор. І таму вернемся зь цемры дзяржаўнае ідэалёгіі на сьвятло рэальнае менскае вуліцы. Калі ў Лукашэнкі ворагі – нацыяналізм і лібэралізм, дык на думку вулічных мінакоў, галоўныя ворагі беларусаў -- гэта самі беларусы. 

АПЫТАНЬНЕ

Што такое ворагі – мы самі? У сёньняшніх умовах гэта не праява слабасьці або самакрытычнасьці, а ўсяго толькі нежаданьне шукаць ворагаў. Задача ж новае дзяржаўнае ідэалёгіі ў тым, каб праз год людзі чотка адказвалі, што ў Беларусі ёсьць два ворагі – унутраны – нацыяналізм і зьнешні – заходні лібэралізм. Вось што такое новы чалавек як прадукт новае ідэалёгіі. Магчыма, сёньня мы з вамі яшчэ далёкія ад такога разуменьня, але прынамсі ведаем, што ад нас патрабуецца.

МУЗ

Вядома, ворагі, нават калі яны складаюць галоўны прадметны зьмест новае ідэалёгіі, ня могуць складаць яе ўсю на сто працэнтаў. Патрэбны і нейкі пазытыўны аспэкт, бо ўрэшце нешта ж ад тых ворагаў трэба абараняць. І такі пазытыўны аспэкт ёсьць. Гэта камунізм. 

Паводле Лукашэнкі асновай беларускай дзяржаўнай ідэалёгіі павінна стаць ідэалёгія камуністычная. Зразумелая настальгія па часах савецкага палітпросу. Зразумела і тое, што мы ня ведалі асуджэньня камунізму. Ленін па-ранейшаму стаіць на галоўным пляцы ў кожным беларускім горадзе і мястэчку. Архівы КГБ па-ранейшаму закрытыя. Інфармацыя пра ГУЛАГ больш не трапляе на экраны і старонкі дзяржаўных СМІ, а інстытуцыя стукачоў і таптуноў перажывае свае ці не найлепшыя часы. Іншы раз здаецца, што камунізм у нас як бы і перамог, што Лукашэнка – гэта і ёсьць камунізм.

МУЗ

Аднак у камуністычнай ідэалёгіі цяперашняга кіраўніка прываблівае хутчэй фармальны бок, а ня сутнасны. Бо хто сёньня паверыць у нарастаньне клясавай барацьбы? Беларусь нават не пасьпела выгадаваць сваіх алігархаў, каб было каго абвяшчаць ворагамі народу. А на дробных прадпрымальніках новага сусьветнага пажару не расшугаеш. Яшчэ адна слабіна камуністычнае ідэалёгіі для цяперашняе Беларусі – гэта яе небеларускае паходжаньне. Гэта значыць, заўсёды нейкія канцы ня будуць сыходзіцца. Тут табе Якуб Колас, а тут – Розы Люксэмбург... Урэшце чалавечы фактар. Ці ведаеце вы сучасьніка, якога маглі б у савецкіх традацыях, паклаўшы руку на сэрца, без іроніі і задняй думкі назваць сапраўдным камуністам? Асабіста я такіх ня ведаю. Намінальныя камуністы даўно сталі жывой пародыяй або ператварыліся ў сацыял-дэмакратаў. Больш за ўсё падобныя да сапраўдных камуністаў расейскія нацыянал-бальшавікі, але ў Расеі іх месца ў падпольлі. У Беларусі такіх няма. А калі б зьявіліся, напэўна папоўнілі б шэрагі апазыцыі, бо адразу б пачалі зьвяргаць Лукашэнку як апартуніста, ухіліста, дыктатара ці там крывавага цара. Няма камунізму месца ў рэчаіснасьці, а ў ідэалёгіі ён – чыстая рыторыка, ня больш.

Вострая Брама

Нібы разумеючы пустату цяперашняга камунізму, Лукашэнка спрабуе спараваць яго зь іншым, ужо чыста расейскім паняткам – з саборнасьцю. Гэты камунасаборны гібрыд, на ягоную думку, і ёсьць пазытыўнай часткай дзяржаўнае ідэалёгіі, тым, пра што марыць большасьць беларусаў. Але ў рэчаіснасьці гэта, мякка кажучы, ня так.

Сьцьвярджаць, што беларусам уласьцівая саборнасьць – гэтаксама беспадстаўна, як сьцьвярджаць, што нам уласьцівы індывідуалізм. На падставе чаго “саборнасьць”? На падставе ГУЛАГУ ці калектывізацыі? Членства ў КПСС ці службы ў савецкай арміі? Калі ж зазіраць у старую гісторыю, дык найлепшае мэнтальнае сьведчаньне тых часоў – мэтрыка ВКЛ, гэта галоўным чынам, судовыя справы і працэсы нашых далёкіх продкаў – будзе адзназначна сьведчыць пра індывідуалізм. Праўда, надта даўно тое было. Што да цяперашняга беларуса, дык ён ня меў за мінулае стагодзьдзе свабоды самавыяўленьня, каб паказаць сябе тым ці іншым бокам. Адзінае, што прэзыдэнта сабе выбраў такога, дык агульнапрызнана, што ён ня столькі ў Лукашэнку закахаўся, колькі Кебічу выказаў свой недавер. А гэта характарызуе яго якраз як скрайняга індывідуаліста, а не як саборніка. Толькі на тых выбарах свабода самавыяўленьня і скончылася. Зноў пачалася традыцыйная савецкая паліцэйшчына. А іншых сьведчаньняў самавыяўленьня за мінулыя 200 гадоў жыцьця пад Расеяй у нас няма.

Саборнасьць – паняцьце расейскае і ў Расеі, дзе існуе тоеснасьць адной нацыі адной канфэсіі, можа быць зразумелае. А вось у Беларусі, дзе народ падзелены як мінімум на тры буйныя рэлігійныя супольнасьці, плюс чацьвертая – атэісты – саборнасьць можа разглядацца хіба як мэта вялікае грамадзкае ломкі і канфэсійнае ўніфікацыі. Ці хоча гэтага беларускі народ?

МУЗ

Аднак давайце рабіць высновы. Новая дзяржаўная ідэалёгія змагаецца зь дзьвюма паняткамі-ворагамі – любоўю і свабодай. Першая – гэта пачварны нацыяналізм, другая – агрэсіўны лібэралізм. Самыя словы любоў і свабода не ўжываюцца. Сустракаецца слова патрыятызм, але ведаючы адносіны ўладаў да беларушчыны, гэта нейкі іншы патрыятызм, хутчэй за ўсё, проста слова, якое нічога рэальнага ня значыць. Свабода падмененая місіяй – беларусы, маўляў, засталіся адзінымі, хто мусіць явіць сьвету нейкія ўсходнеславянскія духоўныя каштоўнасьці. Што гэта такое – таксама не раскрываецца. Між тым, ёсьць беларуская культура і беларуская спадчына, тое, чым мы ўласна і цікавыя сьвету. Ад Усяслава Чарадзея і Эўфрасіні Полацкай, ад Скарыны і Льва Сапегі, ад Міколы Гусоўскага, ад Міхала Клеафаса Агінскага і Кастуся Каліноўскага, Адама Кіркора і Францішка Багушэвіча, Янкі Купалы і Максіма Гарэцкага, Ларысы Геніюш, Уладзімера Караткевіча і Васіля Быкава – усё гэта адна цэльная культура нашага народу і вяршыні ягонага духу. Але ўсё гэта нараджаецца са свабоды і любові, а не насуперак ім. Усё гэта і ёсьць беларуская народная, а не дзяржаўная ідэалёгія, зь якой дзяржаўная ідзе сёньня ў разрэз. 
Мой родны кут, як ты мне мілы, забыць цябе ня маю сілы – вось і ўся наша ідэалёгія. Бяз ворагаў.