Радыё Свабода. Вострая Брама

Геграфічны крэтынізм – зьява інтэрнацыянальная. Выходзіш з крамы, а куды ісьці дадому – ня ведаеш. Калі гэта не хвароба, дык, па-вайсковаму кажучы, страта баявой гатоўнасьці. Сустракаецца ў любой краіне сьвету. Іншая рэч, што ў розных краінах да геаграфічнага крэтынізму ставяцца па-рознаму. У разьвітых дэмакратыях, дзе культывуюць свабоду і незалежнасьць асобы, сам грамадзкі лад прымушае чалавека ня спаць у шапку. І чым лепш ты арыентуесься ў сваёй сытуацыі, тым болей ты можаш. Тым часам у краінах з аўтарытарным рэжымам, дзе магчымасьці асобы ўвесь час абмяжоўваюцца, геаграфічны крэтынізм робіцца хаўрусьнікам дзяржаўнае ідэалёгіі, дазваляе маніпуляваць масавай сьвядомасьцю, выступаць у ролі правадыра цёмнага народу на шляху праз багну невядомасьці. І народ дэлегуе ўладам права распараджацца ўласным лёсам спачатку неахвотна, а потым – звыкла і ўдзячна за вызваленьне ад лішняга клопату і магчымасьць не адчуваць сораму за гэты самы ўласны геаграфічны крэтынізм.

МУЗ

Твая галава забітая імёнамі герояў бразыльскіх сэрыялаў і расейскай эстрады. Ты быццам і жывеш недзе там – у тэлевізійным мроіве далёкіх страсьцей. І калі раптам на вуліцы цябе сустракае невядомы і пытаецца – ці гэта дарога на Бешанковічы, ты на сэкунду выходзіш са свайго мройнага стану і адчуваеш мулкі і нудны дыскамфорт. Бешанковічы. Ты здагадваесься, што гэта і ёсьць твая сапраўдная рэальнасьць, але быццам у нейкім зусім іншым жыцьці, для якога трэба было б неяк пераламаць усяго сябе, выйсьці са стану спакою і адчуць, што ўсё навокал зусім ня так добра і бестурботна, як у салодкім тэлевізійным мроіве.

Калі геаграфічны крэтынізм становіцца дзяржаўнай ідэалёгіяй, у людзей адымаецца паняцьце Радзімы. Цяпер яна пачынаецца нават ня зь нейкай там бацькоўскай будзёнаўкі, а з чарговага разводу Машы Распуцінай і адзюльтэра дона Пэдра. Гэта ня тая радзіма, якую можна любіць, бараніць, пра якую можна дбаць. Гэтай радзімай можна толькі ўкалоцца, як дозай наркатычнага дурману. Сапраўдная радзіма ў такой сытуацыі ўспрымаецца як ломка, як цяжкая работа, як няпростая думка, як пахмельле. 

Радыё Свабода. Вострая Брама

Тэма сёньняшняй перадачы – геаграфічны крэтынізм – зьява вядомая ва ўсім сьвеце, але ў розных краінах успраманая па-рознаму: дзе як прадмет сораму, а дзе як частка дзяржаўнае ідэалёгіі.

Базавае ўяўленьне пра геаграфію роднай Беларусі мы павінны былі б атрымліваць у школе. Але якраз са школы мы як правіла выходзім з базавай порцыяй геаграфічнага невуцтва. Прынамсі пра гэта сьведчыць віктарына, якую сярод учорашніх школьнікаў правёў Зьміцер Бартосік. Зараз я перадам яму слова, але перад тым заўважу, што менавіта геграфія была самым срогім прадметам у Беларускім гуманітарным ліцэі, які цяперашняя ўлада закрыла з ідэйных меркаваньняў. Бяскрыўдная на першы погляд дысцыпліна вучыла дзяцей арыентавацца ў прасторы і часе, а гэта значыць, ім не патрэбны быў правадыр.

А вось як выглядае справа з арыентацыяй у выпускнікоў звычайных менскіх школаў. Зьміцер Бартосік:

Неяк мне давялося ехаць цягніком зь Берасьця ў Менск. Маімі суседзямі ў купэ аказалася незвычайная турыстычная група. Маладжавая бабуля з двума падлеткамі-ўнукамі. Самі яны былі з Баранавіч. Кабета на ўік-энд вазіла ўнукаў паглядзець Берасьцейскую крэпасьць. Яна паскардзілася мне, што хлопчыкі дрэнна сябе паводзілі ў такім сьвятым месцы: дурэлі, поўзалі па руінах, крычалі на ўсю цытадэль ды сьмяяліся каля галоўнага манумэнту. “На наступныя выходныя павязу іх у Хатынь, -- працягвала наракаць бабуля, -- дык і яны ж мяне і там абняславяць”. “А чаму Вы іх ня звозіце ў Мір ці Нясьвіж?”, -- спытаўся я. “А дзе гэта?” “Ды недалёка ад вашых Баранавічаў”. І я прыняўся тлумачыць кабеце, як дабрацца да станцыі Гарадзея. 

Не магу сказаць, што гэтая бабуля мяне чымсьці зьдзівіла. Бо з гэтай беларускай зьяваю -- няведаньнем сваёй зямлі -- я сустрэўся даўно, яшчэ ў школе, калі адзін мой аднаклясьнік сьцьвярджаў, што сталіцаю БССР зьяўляецца Кіеў. І працягваю сустракацца па сёньняшні дзень. Часам узьнікае ўражаньне, што ў Беларусі жывуць не гаспадары гэтай краіны, а дэпартаваныя зь невядома адкуль нетутэйшыя людзі. Бо як можна ня ведаць, у якім баку знаходзіцца Полацак, ці на якой рацэ стаіць Горадня. Гэта ж тое самае, што не арыентавацца ў сваёй уласнай хаце. Дзе тая кухня, і ў якім баку дзьверы на вуліцу. Быццам хата – ня ўласная, не свая.

Можа быць, гэта зьява яшчэ савецкая, калі наш адрас быў ня дом і ня вуліца, а бясконцасьць ад Буга да Курыл не паддавалася ніякаму ўяўленьню? Тады -- ці арыентуюцца ў сваёй краіне маладыя беларусы, якія ня ведалі і ня паматалі Савецкага Саюзу? Каб высьветліць гэта, я выйшаў на сталічны Кастрычніцкі пляц, дзе штовечар зьбіраюцца тынэйджэры зь півам. Пытаньні я задаваў самыя простыя. І вось якая атрымалася віктарына.  

“- Вы ведаеце, дзе знаходзіцца горад Бабруйск? На Ўсходзе ці на Захадзе? 
•	А я не арыентуюся, дзе Ўсход, дзе Захад. Дзе Барысаў, я ведаю, знаходзіцца. 60 кілямэтраў ад Менску. Я паўсюль была, але ў якія гэта бакі, я Вам не растлумачу. 
•	- А які самы прыгожы горад у Беларусі?
•	Менск. 
•	А пасьля Менска?
•	Брэст, я думаю.
•	А чаму?
•	Была пару разоў, мне спадабалася. 
•	А дзе Прыпяць цячэ Вы ведаеце?
•	Прыпяць? Штосьці знаёмае. Ой, задурылі мне галаву.”

“- Колькі ад Менску да Магілёва, як Вы думаеце?
•	Да Магілёва кілямэтраў трыста.
•	А да Вільні?
•	 Я думаю, 260 кілямэтраў.
•	А які самы прыгожы горад у Беларусі.
•	Адназначна Менск. Гэта цэнтр Беларусі і цэнтар жыцьця.
•	А, можа, скажаце, які горад быў сталіцай Беларусі, акрамя Менска?
•	Вільнюс прыходзіць у галаву і, я чуў, была такая думка, зрабіць сталіцай Беларусі горад Магілёў.”

“– Якія гарады былі сталіцамі Беларусі ў розны час?
– Полацк.
– А што вы яшчэ ведаеце пра Полацк?
– Старажытны горад, першы на Беларусі. 
– А што-небудзь ведаеце, напрыклад, пра Мазыр? Дзе працякае рака Прыпяць?
•	Дакладна сказаць не магу.”

“Які самы прыгожы горад у Беларусі?
•	Менск.
•	А яшчэ?
•	Брэст. Там Брэсцкая крэпасьць, Белавеская пушча. 
•	А ў якой вобласьці знаходзіцца горад Наваградак?
•	Ня ведаю. Пра Слуцк яшчэ мы ведаем многа што. Там Анастасія Слуцкая была, фільм здымалі там. Замак ёсьць.”

“- Якія беларускія гарады Вы ведаеце акрамя Менска?
•	Віцебск, Магілёў, Рагачоў, Бабруйск, Жлобін, Жодзіна…
•	А якое самае вялікае возера ў Беларусі?
•	Напэўна, нашае Менскае вадасховішча.”

“- А колькі абласьцей у Беларусі?
•	Раёнаў 118, абласьцей ня памятаю.
•	Ну, Бабруйск абласны горад ці не?
•	Ой, не-не. 
•	А дзе ён? На ўсходзе ці на Захадзе?
•	Захад. Не. Гэта ў бок Смаленска. Паўночны Ўсход.
•	А Вы ведаеце што-небудзь пра горад Мазыр?
•	Ёсьць такі горад.
•	А ў якой вобласьці, ня памятаеце?
•	Не, ня помню, ня ведаю.”

А сапраўды, чаму ім гэта нецікава? І ці адрозьніваюцца нашыя маладыя людзі ад сваіх аднагодкаў, напрыклад, у той жа Літве? Можа, геаграфічнае невуціва – звычайная чалавечая зьява? Пагутарыць на гэтую тэму я зайшоў да галоўнага рэдактара газэты “Турізм і отдых”, і шэфа выдавецтва “Ріф-тур” Сяргея Плыткевіча. За апошнія гады менавіта гэтае выдавецтва сваімі шматлікімі буклетамі і альбомамі прыцягвае ўвагу жыхароў Беларусі да ўласнай краіны.

•	Бартосік. – Сяргей, на тваю думку, такое геаграфічнае невуцтва, калі маладыя людзі могуць сказаць, што Бабруйск знаходзіцца на Захадзе, а Прыпяць цячэ на Поўначы, і нясьці іншую лухту, гэта чыста беларуская зьява ці не? Ці падобнае сустракаецца сярод тынэйджараў іншых краін?
•	Плыткевіч. – Я не магу гаварыць пра іншыя краіны, таму, што не знаёмы з сітуацыяй у іх. Але думаю, што такое магчыма толькі ў тых краінах, дзе ня вельмі аддаецца ўвага выхаваньню дзяцей на патрыятызьме свайго народу. У той краіне, дзе ня знойдзены самыя глыбокія карані. Таму, што самае элемэнтарнае – чаалвек можа паважаць сваю краіну, калі ён ведае яе гісторыю, чалавек можа паважаць свой народ, калі ведае, што ў такім стагодзьдзі наш народ змагаўся за сваю незалежнасьць, у такім стагодзьдзі чагосьці дасягнуў, у такім стагодзьдзі былі праблемы і гэтак далей. На жаль, наша гісторыя пачынаецца з 1944-га года, з 3-га ліпеня. Зь дня вызваленьня Беларусі. І гэта надзвычай вялікае ствята, я цалкам згодны, што сьвята, Беларусь была вызваленая ў адной са страшэньнейшых войнаў. Але карані нашыя значна глыбей. І таму калі ў большасьці людзі не цікавяцца гэтай гісторыяй, што ўжо геаграфічныя назвы для іх. І патрабаваць значна вялікага ад нашых дзяцей ня трэба. Таму, што сітуацыя такая. Трэба, напэўна, патрабаваць ад бацькоў іх, якія павінны выхоўваць сваіх дзяцей. Таму, што дзеці жывуць у тых умовах, якія ім стварылі дарослыя. А вось для бацькоў… Мы таксама выхоўваліся ў савецкі час, мы таксама памяталі што “мы беларусы з братняю Русьсю”. І на гэтым мацавалася нашае ідэалягічнае і наогул выхаваньня. Але тым ня меньш многія людзі ўжо зараз ведаюць, якой была сапраўдная гісторыя. І вось гэтыя людзі павінны як раз маладому пакаленьню і паказваць, што ня толькі ў нашым жыцьці была цяжкая Другая сусьветная вайна. Але, што ў нас было паўстаньне Каліноўскага і Тадэвуша Касьцюшкі, што ў нас была калісьці вялікая дзяржава, але гэта магчыма толькі ў тым выпадку, калі дзяржава зразумее, што ёй гэта патрэбна. Дзяржаве, дзяржаўнаму кіраўніцтву. І тады будзе зусім іншая ідэалягічная праца. Тады можна будзе ад дзяцей штосьці патрабаваць. На сёньняшні момант, добра што такое. На мой погляд, сітуацыя з кожным годам становіцца ўсё лепшай. Нягледзячы на тое, што адбываецца ў вялікім палітычным жыцьці. Можна меркаваць па тых жа рыцарскіх турнірах, якія адбываюцца. Мы ўчора вярнуліся з Навагрудку. Дык вось маладых людзей, якія сьвядома прыехалі ў Навагрудак менавіта на гэтае сьвята, ня проста рыцараў і баі. А каб акунуцца ў тую атмасферу, якая была калісьці ў гэтым горадзе. І менавіта такія сьвяты, яны перадаюць атмасферу менавіта нашай беларускай дзяржаўнасьці. Таму, што горад беларускі, абараняўся ён ад нашэсьця ворагаў. Гэта адбываецца на нашай зямлі. І я са стопрацэнтнай упэўненасьцю кажу, што цікавасьць да гісторыі Беларусі з кожным годам расьце. Напрыклад, калі ў 94-м годзе я пачынаў езьдзіць і фатаграфаваць розныя гістарычныя аб’екты Беларусі, мне казалі – навошта табе трэба, пасьля “Народнай газэты” і таго ж радыё “Свабода”. А зараз цікавасьць да літаратуры па Беларусі значна ўзрасла. Больш таго, зьяўляюцца заказчыкі на дзяржаўным узроўні. І, напрыклад, тыя ж гарады праяўляюць цікавасьць, кіраўніцтва мясцовае. І гэта вельмі на мой погляд цудоўна. Таму, што людзі павінны знайсьці свае карані. Нагы карані павінны знайсьці нашу беларускую дзяржаўнасьць. І менавіта для гэтага мы робім зараз разам з Уладзімірам Арловым і Зьмітром Герасімовічам, выйдзе ў нас фотаальбом пад назвай “Ад Полацка пачаўся сьвет”. І гэта, на мой погляд, Полацк, самы старажытны горад Беларусі, у ім захавался нейкая аўра, вялікадзяржаўнасьць беларускага кшталту. І калі людзі пачныаюць падарожнічаць, то яны ведаюць, дзе знаходзяцца якія мясьціны, якія рэчкі. Калі мы вяртаемся да дзяцей і маладога пакаленьня, ім проста трэба трошачкі падказаць і гэта павінны зрабіць дарослыя. А зразумела, што ў мноства дарослых няма такой магчымасьці. Ні езьдзіць, ні вандраваць. Таму, што невялікія зарплаты, мноства праблемаў. Тым ня меньш хтосьці павінен гэтым займацца. Альбо дзяржава, альбо энтузіясты. Але ў першую чаргу павінна быць інфармацыя. У чалавека павінен быць выбар, куды паехаць, што паглядзець, і калі ён туды прыехаў, таксама ён павінен хадзіць і глядзець, што ня проста стаяць муры невядома якія. А што гэта Навагрудскі замак, напрыклад. Або тая ж царква Маламажэйкаўская абароннага тыпу. Каб чалавек паглядзеў і думаў – ёлкі-палкі, гэта ж ня проста царква драўляная, а сапраўдная крэпасьць.А чаму яна стаіць такая крэпасьць? Таму, што тады таксама жыцьцё было несалодкае, тады таксама трэба было людзям бараніцца. І яны рабілі эканомячы, рабілі царкву адначасова і крэпасьць. І я думаю, што сітуацыя не такая ўжо страшная, як у вашым апытаньні.

А зараз давайце ізноў пройдземся па менскай вуліцы і працягнем нашую віктарыну сярод моладзі.

“- Які самы прыгожы горад у Беларусі?
•	Віцебск. Самы старажытны і прыгожы, там вельмі многа гістарычных месцаў і ўсякіх музэяў.
•	А колькі кілямэтраў ад Менска да Віцебска?
•	Шэсьцьсот.
•	Беларусь вялікая краіна ці малая?
•	Малая.
•	Што больш Беларусь ці Балгарыя?
•	Балгарыя.”

“– Які горад самы прыгожы ў Беларусі?
– Гродна.
– Чаму?
– Мнегэты горад падабаецца, таму, што там вельмі зялёна. 
– А Мірскі замак, ён на Ўсходзе ці на Захадзе Беларусі?
– Там наверсе, на Поўначы.”

“- Што бліжэй да Менска, Масква ці Варшава?
•	Варшава, напэўна, а дзе гэта ўвогуле?
•	А дзе цячэ рэчка Прыпяць?
•	У Беларусі.”

“– Якія гарады былі сталіцамі Беларусі акрамя Мінска?
– Гомель.
– Магілёў.”

“Колькі ў Беларусі абласьцей?
– Сем абласьцей.
– Бабрайск знаходзіцца на Ўсходзе ці на Захадзе Беларусі? 
– На Захадзе.
– А Палесьсе дзе знаходзіцца.
– У Магілёскай вобласьці.”

“Што да  нас бліжэй? Варшава ці Маскава?
– Масква, напэўна.”

“Мазыр, ён знаходзіцца на Ўсходзе, ці на захадзе Беларусі?
•	Не, ён знаходзіцца на Поўначы.”

•	Бартосік. Ці ня сьведчыць такая неарыентацыя ў Беларусі пра падсьвядомую нелюбоў да яе? Ня тое што нелюбоў да сваёй радзімы, а адносіны як да нечага другаснага, і, можа, ня вельмі цікавага. Вось Масква! Парыж! Рыа-дэ-Жанэйра! Вось гэта ДА! А дзе там тая Прыпяць? Што там той Мазыр? Ёсьць такое?
•	Плыткевіч. У прынцыпе ёсьць, але ж гэта тлумачыцца вельмі проста. Давайце згадаем, 30 гадоў назад, калі было ня модна гаварыць на беларускай мове. Таму, што мова “дзеравенская”, скажам так. Нашы ж людзі, беларусы, якія? Яны ня хочуць выдзяляцца, яны баяцца, на жаль. Тыя людзі, якія маглі калісьці выдзяляцца, іх панішчылі. І стрыжань нацыі быў зьнішчына. Засталіся тыя, хто адседзеўся недзе ў балоце, іх дзеці, унукі і гэтак далей. І галоўная задача нас, на жаль, задача выжыць. І выжыць ціхенька. Каб ніхто нас не заўважыў. На жаль, мы такія, беларусы. Я павінен пагадзіцца з тым, што такога імкненьня ў беларускага народа, як, напрыклад, у польскага, жыць лепей, альбо ў літоўскага, жыць незалежна, на жаль, такога ў нас няма. 

Усе маладыя людзі, зь якімі мне прыходзілася гутарыць, не выглядаюць нейкімі недаразьвітымі. Але гутарачы зь імі, я адчуваў сябе ледзь не сівым вэтэранам, які вырашыў жыцьцю павучыць дурных бэйбусаў.   

“– Якія гарады былі сталіцамі Беларусі?
– Магілёў у гады Вялікай Айчыннай вайны, а Полацк у гады ВКЛ, калі я не пымыліяюся.
– А што бліжэй да Мінска знаходзіцца, Вільня ці Магілёў?
– Магілёў.”

“– Беларусь вялікая краіна? Большая за Чэхію, ці меьшая?
– Чэхія больш.”

“Прыпяць, яна дзе цячэ?
– У Белурсі. Ня ведаю.
– А Палесьсе дзе знаходзіцца?
– На Поўначы, напэўна.”

“Які самы прыгожы горад у Беларусі пасьля Мінска?
– Віцебск.
– Чаму?
– Мне здаецца, што там больш зеляніны, чым у Мінску. 
– А дзе яшчэ даводзілася бываць?
– У Полацку, Слуцку, Барысаве, Жлдзіне. Усё. 
– А Бабрйск, падкажыце, знаходзіцца на Захадзе ці на Ўсходзе Беларусі?
– На Захадзе.
– А дзе Мазыр знаходзіцца, Вы можаце мне на карце?..
– Не, не змагу.”

“Колькі ў Беларусі абласьцей?
– Шэсьць.
– А раёнаў?
– Дваццаць. “

“Які самы прыгожы горад у Беларусі акрамя Менска?
•	Мазыр.
•	А што Вы яшчэ можаце распавесьці пра Мазыр?
•	Там рэчка ёсьць.
•	Як называецца?
•	Я не помню. Там цёпла, прырода прыгожая. Падобны на Менск крыху.”

“А што вы ведаеце пра Полацак?
- Старажытны горад, Сафійскі сабор, Полацкая там была. Мы разумныя. Кірыла Тураўскі. А не, ён у Тураве.”

Каб любіць Беларусь нашу мілую, ці абавязкова трэба ў розных краях пабываць? Ці ня варта спачатку даведацца пра свой уласны край? Я намагаюся зразумець гэтых маладых людзей, паставіць сябе на іх месца, і ў мяне нічога не атрымліваецца. Бо каб лічыць Бабруйск заходнебеларускім горадам, трэба ніколі не бываць ня тое, што ў школе, а ў звычайнай кнігарні, дзе вісяць беларускія мапы. А каб сказаць, што Мазыр падобны на Менск, трэба мець не абы якое ўляўленьне. 
•	
•	Бартосік. Геаграфічнае невуцтва – гэта зьява з таго ж шэрагу, што і несвабода, нізкая сьвядомасьць…
•	Плыткевіч. Аднойчы мы адправілі нашу журналістку з польскай турыстычнай групай у Парыж. Яна вярнулася вельмі незадаволеная. І гаворыць: “Вось, замест таго, каб ехаць на Эйфелеву вежу, яны паехалі на могілкі, шукалі магілу нейкай палячкі. Цэлую гадзіну каля яе стаялі, маліліся. І, маўляў, мы марнавалі такі каштоўны час. А я ёй кажу: “Ты, дурная проста. Таму, што людзі ехалі ў Парыж шукаць свае карані. Больш таго, яны свае карані маюць у Польшчы, але яны і ў Парыжы каб умацаваць свой гонар да сваёй краіны, яны шукаюць магілы продкаў, ім пакланяюцца”. А калі мы, беларусы, заязджаем у Прагу, у Кракаў, ці нават у Вільню, ходзім па Вільні, якая амаль уся беларуская, і нават гэтага ня ведаем, то што можна патрабаваць ад тых дзяцей, якія ня ведаюць, дзе знаходзіцца Глыбокае ці Рэчыца. Яны ня ведаюць галоўнага – яны ня ведаюць сваіх кранёў. Таму, пачынаць трэба ня з гэтых пытаньняў чыста геаграфічных. А пачынаць там, дзе нарадзіўся Якуб Колас альбо Янка Купала, Францішак Багушэвіч, дзе пакаралі Кастуся Каліноўскага. І на гэтыя мясьціны іх трэба езьмі, ім паказваць. І вось тады такія пытаньні ня ўзьнікнуць. 

Можа, сапраўды, мае рацыю Сяргей Плыткевіч? І Полацак – гэта перш за ўсё Скарына і Сафійскі сабор, а потым ужо населены пункт абласнога падпарадкаваньня. І пакуль геаграфічныя назвы будуць асацыявацца выключна з кружочкамі на мапе, да той пары ў Беларусі ня будзе гаспадароў. А пакуль вынік адзін – не пытайцеся беларускіх дарог у ваколіцах галоўнага менскага праспэкту.  

Вострая Брама

Неяк, робячы перадачу пра беларусаў, высланых у Сібір, я зьвярнуў увагу, што вязьні, пераважна раскулачаныя сяляне, загнаныя ў Краснаярскі край, зусім не мірыліся са сваёй доляй, а масава ўцякалі з пасяленьняў і лягераў. Іх масава і лавілі, бо ўцячы было практычна немагчыма. Каб зразумець гэта, трэба ўявіць сабе, што плошча аднаго гэтага Краснаярскага краю складае 11 з паловай плошчаў Беларусі. Прычым зямля не абжытая – бясконцая тайга ды тундра. Тым ня менш, яны ўцякалі. Яны прагнулі свабоды, магчымасьці арыентавацца ва ўласнай сытуацыі. Гэтая зьява – дыямэтральная геаграфічнаму крэтынізму. І я згадваю яе, каб лепей зразумець прыроду чалавечае бязвольнасьці і задаволенасьці ў несвабодзе. Па свойму, няведаньне – гэта нібы ахоўны колер чалавека. Мне даводзілася сустракаць старых беларускіх кабет, якія за 80 гадоў жыцьця ані разу не ступілі за мяжу сваёй вёскі. Ня толькі таму, што яны такія дамаседкі. Тут яшчэ навука – з дому не выходзіць, у незнаёмае месца ня совацца, лішняга ня ведаць. Усё лішняе – яно ад ліха.

Аднак калі тыя бабулі хаваліся ў цемру няведаньня ад страху перад закалотамі 20-га стагодзьдзя, дык ад чаго хаваецца сучасная моладзь? Можа быць, яе разьняволены выгляд і свабоднае баўленьне часу – гэта яе самападман? І насамрэч прычыны тыя самыя? Можа быць, тут якраз і высьвятляецца парадокс нашага сёньняшняга жыцьця, якое мы называем то свабодай, то дыктатурай, блытаючы два процілеглыя паняткі. У гэтых маладых людзей няма матывацыі ведаць дарогу на Бешанковічы. Не таму, што яны туды ня езьдзяць, а таму, што яны пазбаўленыя нацыянальнае годнасьці. У іх няма культу Радзімы, бо такі культ не ўхваляецца афіцыйнай прапагандай, а значыць можа перашкодзіць у жыцьці. Вось якая формула вымалёўваецца. Маладому чалавеку, які сядзіць на сталічным праспэкце і пры гэтым ведае дарогу на Бешанковічы, будзе цяжэй вучыцца ці ўладкавацца на працу, чым таму, хто гэтага ня ведае. Бо першы выбіваецца з прынятага стандарту няведаньня. 

Застаецца да геаграфіі дадаць гісторыю і родную мову і мы атрымаем поўнае ўяўленьне пра цяперашнюю дзяржаўную ідэалёгію, дзе таксама ёсьць слова “Беларусь”, але толькі слова, толькі форма, пазбаўленая зьместу. Зьмест як правіла мае апазыцыйны, г.зн. варожы, непажаданы характар. Афіцыйны патрыятызм выглядае зусім як у той колішняй камсамольскай песьні: мой адрас ня дом і ня вуліца, мой адрас Рэспубліка Беларусь.