Гапнатычны фільм пра беларускі народ

Гутарка з кінарэжысэрам Віктарам Корзунам

-- У падмурку фільма “Васіль Быкаў. Вяртаньне” – інтэрвію пісьменьніка. Калі яно было запісанае?

-- Перад самым ад’ездам Быкава за мяжу – у Фінляндыю. І тады гэтае інтэрвію я меркаваў ператварыць у фільм пра свабоду. У прынцыпе такі фільм і быў зроблены. Але публічна ён нідзе не дэманстраваўся, бо, як я цяпер разумею, у мяне было шмат суаўтараў, і калі я ўлічыў усе пажаданьні, атрымалася, што твор ня склаўся. Больш за тое, у мяне адчуваньне, што гэтае інтэрвію само сябе закансэрвавала на доўгі час. А выйшла гэта праз тэхнічны брак пры запісу гуку. На той момант шумы і іншыя лішнія гукі не падлягалі вычыстцы. Тэхнічна гэта можна зрабіць толькі на кампутары, а тады ні такія кампутары, ні такія праграмы даступныя яшчэ не былі. У выніку інтэрвію быццам само чакала свайго адпаведнага відэашэрагу.

-- Інакш кажучы, праца над фільмам заняла не адзін год. Распавядзі, калі ласка, пра свой досьвед у дакумэнтальным кіно.

-- Праца над фільмам заняла тры месяцы, а да гэтага 30 гадоў была падрыхтоўка: вучоба, практыка. Па вялікім рахунку, гэта дэбют. Падчас вучобы ў Акадэміі мастацтваў на рэжысуры рабіліся, вядома, вучэбныя працы, дыплёмныя працы, штосьці рабілася на тагачаснай тэлевізіі – у 1994-м. Былі наўпроставыя этэры, музычныя кліпы... Але такога самастойнага твору, які я наважыўся б паказаць, бадай што і не было.

-- Стылёва фільм не падобны да таго кіно, што дагэтуль здымалася ў Беларусі. Фільмы грамадзянскага гучаньня ў нас вельмі традыцыйныя паводле формы. Твой фільм вылучаецца. Ён адначасова і рэалістычны, і гіпнатычны, як нейкі шаманскі танец ці славутае балеро, вылучае шмат пазытыўнай энэргіі. Чаго тут болей – арыентацыі на нейкія чужаземныя ўзоры ці тваёй уласнай вынаходлівасьці? 

-- Фільм рабіўся нібыта сам. Як гэта ні містычна гучыць, гэта працяг нейкага апякунства над Быкавым. Паглядзі на жыцьцё Быкава: цудам выжыў, цудам не пасадзілі, цудам не расстралялі, цудам пры ўсіх перашкодах выходзілі кнігі. І, мне думаецца, што фільм стаўся нібы працягам лёсу Быкава. Чаму назва такая – “Васіль Быкаў. Вяртаньне”? Фармальнае вяртаньне Быкава на радзіму сталася вяртаньнем да яго творчасьці ўсёй Беларусі. І нездарма вось гэтая стыхія, якая падчас пахаваньня была на вуліцах Менску, паказала, што ўлады з гэтым не маглі справіцца і нават пабаяліся туды блізка падыходзіць. Калі адчулі надчалавечую прыроду гэтага ўсяго... 

-- Містыка містыкай, але ёсьць яшчэ рэжысэрскае рамяство – з нажніцамі ў руках перабіраць гадзіны адзьнятага матэрыялу...

-- Ёсьць такая ўсім вядомая формула: трэба ўзяць і выкінуць усё лішняе. Ідэя фільма ўзьнікла ў Вільні. Тык выйшла, што мы зь сябрамі ў дзень пахаваньня не прысутнічалі ў Менску. І калі мне распавядалі, што было шмат людзей, што на чатыры гадзіны затрымалі працэдуру разьвітаньня, і ўсё роўна ня ўсе змаглі патрапіць у Дом літаратара, што ўсе пайшлі на могілкі... Мне сам гэты аповед уявіўся нейкай карцінкай. А пасьля я пачаў шукаць гэтую карцінку. І ў самы апошні момант знайшоў матэрыял аднаго апэратара, які літаральна супадаў з тым, што мне ўяўлялася.

-- З аднаго боку, у фільме няма нічога наўмысна апазыцыйнага ці нават палітычнага, а зь іншага боку, Быкаў кажа рэчы, абсалютна важныя ці проста цікавыя для кожнага беларуса. Давай уявім сабе, што табе для паказу фільма на БТ прапанавалі б прыбраць некаторыя месцы. Ці гэта магчыма?

-- Ясна, што БТ ніколі не пакажа праўду. Бо праўда, зафіксаваная дакумэнтальна, нашмат мацнейшая за горы фальсыфікату. І таму сёньняшняе БТ, якое ў прынцыпе не прымае Быкава, не пакажа ніякі фільм пра Быкава. Зноў жа настойваю на тым, што фільм у мяне не пытаўся, дзе яго будзе магчымасьць паказаць і дзе ня будзе. Такой і думкі не было. Для БТ давялося б выразаць усяго Быкава і ўсю карцінку. Бо ў кадры вялізная працэсія зь бела-чырвона-белымі сьцягамі, а за кадрам Быкаў кажа пра свабоду і незалежнасьць тое, што ні ў якім разе ня пусьціць афіцыйнае чынавенства...

-- На тваю думку, ці ўдалося табе сказаць пра Быкава нешта новае або нешта дадаць да ягонага вобразу?

-- Кіно сказала пра Быкава... Яно вярнула вось гэтым словам – “народны пісьменьнік” – іхны першапачатковы сэнс.

-- А ці зьмяніўся твой асабісты погляд на Быкава?

-- Можна сказаць, што такі погляд не зьмяніўся, а зьявіўся. Бо і мне самому трэба было разьвітацца з гэтым фармалізаваным стэрэатыпам “народнага пісьменьніка”, які яшчэ са школьнай савецкай праграмы хутчэй адхіляў ад творчасьці, чым прыцягваў да яе. А тут я вымушаны быў перачытаць амаль усяго Быкава, ягоную публіцыстыку, шмат крытыкі, і зразумеў, што тут ужо сказана ўсё, што толькі можна – ад белага да чорнага – і тут лепш за ўсё проста паказаць тое, што ёсьць, і даць паслухаць тое, што ёсьць.

-- Дзе можна паглядзець або набыць фільм у Беларусі?

-- Пакуль у Менску можна набыць касэту ў традыцыйных месцах продажу беларускай культурнай прадукцыі. Створаны сайт, дзе можна знайсьці кантактныя адрасы: http://viartannie.at.tut.by”