Радыё Свабода. Вострая Брама

Пра таямніцы самай страшнай у беларускай гісторыі і самай забытай у нашай сучаснасьці вайны распавядае гісторык Генадзі Сагановіч.

20 траўня 1654 году, 350 гадоў таму, армія маскоўскага цара Аляксея Міхайлавіча без абвяшчэньня вайны перайшлі ўсходнія межы тагачаснае Беларусі. Так пачалася трынаццацігадовая акупацыя, у выніку якой Беларусь страціла кожнага другога свайго жыхара, былі дашчэнту разбураныя гарады, а сама краіна фактычна страціла сваю самастойнасьць. Тыдзень таму пра гэты фатальны эпізод беларускай гісторыі ў нашай перадачы распавядалі пісьменьнікі Сакрат Яновіч і Ўладзімер Арлоў. Сёньня – гаворка з найбольш абазнаным дасьледнікам тых падзеяў гісторыкам Генадзем Сагановічам, аўтарам кнігі “Невядомая вайна”.

МУЗ

Удзельнікі папярэдняе “Вострае Брамы” казалі, што менавіта ў той 13-гадовай вайне трэба шукаць адказ на пытаньне, чаму сучасныя беларусы не такія нацыянальна сфармаваныя, як іхныя суседзі – літоўцы або палякі або расейцы. Менавіта 350 гадоў таму натуральная хада фармаваньня беларускага народу была перарваная нашэсьцем маскоўскага войска і беспрэцэдэнтнымі ў нашай гісторыі стратамі і разбурэньнямі. Гэта была не вайна рысталішчаў, калі ў чыстым полі сыходзіліся войскі супернікаў, як заўсёды было дагэтуль. Гэта была іншая вайна – акупацыя. Гэта было плянамернае вынішчэньне насельніцтва, зь якога найлепшых – майстроў, рамесьнікаў, спэцыялістаў адбіралі і гналі ў 300-тысячны маскоўскі палон, а астатніх – асабліва дзяцей -- забівалі з асаблівай жорсткасьцю. Гэта было руйнаваньне і выпальваньне гарадоў – “да галавешак”. Адначасова гэта было нараджэньне ў Беларусі масавага партызанскага руху. Ва ўсёй астатняй гісторыі краіны тыя падзеі паводле свайго характару найбольш параўнальныя зь нямецкай акупацыяй апошняй вайны. Адно што пра тую маскоўскую акупацыю на працягу стагодзьдзяў не пісалі ў падручніках і ня згадвалі ў календарах. Ідэалягічная дактрына “спрадвечнага братэрства” расейскага і беларускага народаў магла трымацца толькі на гэтым замоўчваньні. Дарэчы, і сёньня, ведаючы шмат чаго з той засакрэчанай праўды, не перастаеш зьдзіўляцца, як такое магло стацца? Нават ведаючы, што паводле крыві расейцы беларусам ніяк не раднейшыя за палякаў або літоўцаў, што да таго нашэсьця беларусы тры сотні гадоў жылі ў сваёй асобнай ад Масковіі дзяржаве, дзе квітнела іхная культура і мова, дзе ніколі не было дэспатызму, а панавала шляхецкая дэмакратыя з выбарнай пасадай вялікага князя... Нават ведаючы гэта, не перастаеш уражвацца той акупацыі і той вайне. Вось чаму зноў і зноў мы зьвяртаемся да прычынаў таго, што адбылося 350 гадоў таму.

Гаворыць гісторык Генадзь Сагановіч:

(Сагановіч: ) “Варта нагадаць, што варожасьць паміж Маскоўскай дзяржавай і Вялікім Княствам Літоўскім сягала яшчэ часоў Альгерда. І з канца 15 стагодзьдзя, калі Масква ўмацавалася і пачала дамагацца ўлады над усімі ўсходнімі славянамі, гісторыя нашых дачыненьняў ператварылася ў гісторыю войнаў. Пасьля так званай смаленскай, што вялася ў 1632-34-м і якую царства прайграла, антаганізм быў толькі часова стрыманы і прыглушаны. Масква не магла зьмірыцца са стратай Смаленска і чакала лепшага моманту. І такі момант, можна сказаць, найлепшы – ёй неўзабаве стварыла ўкраінскае казацтва. Хмяльніччына, што пачалася казацкім паўстаньнем і абярнулася вялікай вайной, страшэнна аслабіла Рэч Паспалітую. І толькі пераканаўшчыся ў гэтым, цар Аляксей Міхайлавіч адважыўся на далучэньне Ўкраіны да Расеі – гэта значыць, на вайну з Рэччу Паспалітай. Пасьля доўгай падрыхтоўкі, мабілізаваўшы максімальныя сілы, цар пачаў вайну безь яе абвяшчэньня. Каб мець болей шанцаў дамагчыся рэваншу – вярнуць Смаленск, забраць Беларусь... Але па меры посьпехаў апэтыты царскай улады ўзрасталі, так што ў аснове ўсяго, несумненна, тэрытарыяльныя дамаганьні Маскоўскай дзяржавы.

(Дубавец: ) Інакш кажучы, Масковія зь яе абсалютысцкай царскай уладай імкліва ператваралася ў імпэрыю, і як кожная маладая імпэрыя, прагнула пашырацца, расьці, праводзячы адпаведную экспансіянісцкую палітыку. Тым часам Беларусь, якая расквітнела ў эпоху Адраджэньня, існавала нібы ў зусім іншым гістарычным вымярэньні. Гэта была радыкальна іншая краіна з надзвычай разьвітымі па сваім часе гарадамі, навукамі, рамёствамі, юрыспрудэнцыяй. Нездарма папярэдняе 16 стагодзьдзе нашы гісторыкі называюць “залатым векам”. Генадзь Сагановіч:

(Сагановіч: ) “Падкрэсьлю, што калі б не казакі, калі б не Хмяльніччына, Масква не адважылася б 350 гадоў таму пачаць вайну. А калі б і пачала, то пэўна атрымала б іншыя вынікі. А ў той сытуацыі агрэсія была раўназначная, вобразна кажучы, нападу на параненага. Масква пераўзыходзіла праціўніка сваім дэмаграфічным патэнцыялам. Але яе сілы павялічвалі і асаблівасьці ўнутранага ладу гэтай дзяржавы. Маю на ўвазе мабілізацыйныя магчымасьці яе дэспатычнай улады, абсалютызму, якія дазволілі Маскве дамагчыся небывалай колькаснай перавагі сваёй арміі. На беларускі тэатар вайны яна кінула 80 тысячаў, да якіх было далучана яшчэ 20 тысячаў украінскіх казакоў. І гэтай статысячнай арміі Януш Радзівіл, абараняючы край, мусіў ставіць чало толькі зь 10-тысячным корпусам. Яшчэ тысячаў 5 магло быць у гарнізонах гарадоў, але яны ня браліся ў разьлік пры палявых дзеяньнях. 

Слабасьцю Вялікага Княства сталі ў гэтай вайне і яго ранейшыя плюсы. Маю на ўвазе нацыянальна-рэлігійную разрозьненасьць, якую максымальна выкарыстала Масква. А таксама дэмакратыю, лад якой проста ня быў прыстасаваны да такой зьнішчальнай вайны. На жаль, у ваенным супрацьстаяньні абсалютызм, напэўна, заўжды мае перавагі перад дэмакратыяй. 

Вострая Брама

13-гадовая вайна была надоўга забытая беларусамі ня толькі ў выніку ідэалягічнага замоўчваньня, але і дзякуючы слабому ўзроўню гістарычнае сьведамасьці ды гістарычнае адукацыі. У тыя часы Беларусь складала ядро Вялікага Княства Літоўскага са сталіцаю ў Вільні. Усё справаводзтва ў Княстве вялося па-беларуску. Пазьней палітычная назва Літва замацавалася за нашымі сёньняшнімі паўночнымі суседзямі, продкі якіх таксама жылі ў Вялікім Княстве Літоўскім, хоць займалі ў ім адметнае правінцыйнае становішча. Тым ня менш, гістарычная сьвядомасьць і гістарычная адукацыя ў сучасных літоўцаў знаходзяцца на непараўнальна больш высокім узроўні. Адсюль заканамернае пытаньне: а як у Літве адзначаецца юбілей той 13-гадовай вайны і якім чынам яна прапісаная ў літоўскай гісторыі? На гэтае пытаньне я папрасіў адказаць віленскага гісторыка і журналістку Тацяну Поклад:

У літоўскай гістарыяграфіі вайна з Расеяй прадстаўленая мала, дасьледнікі гэтага пэрыяду засяроджваліся на іншых тэмах – палітычнай гісторыі, гаспадарцы, гісторыі местаў.

Старэйшы супрацоўнік Інстытуту гісторыі Літвы праф. Зыгмантас Кяўпа: 

“Мы дасьледавалі некаторыя аспэкты: змаганьне са швэдамі, дэмаграфічны крызыс у выніку вайны. А сама вайна… Ёсьць невялікія артыкулы -- пра асобныя падзеі. Але такіх манаграфіяў як “Вайна з Расеяй” – яшчэ няма. Мы ня здольваем ахапіць усяго – мы карыстаемся кнігай Генадзя Сагановіча, -- дарма толькі ён абмежаваўся тэрыторыяй Беларусі”.

Прафэсар З.Кяўпа, які шмат гадоў дасьледаваў гісторыю літоўскіх местаў, палітычную гісторыю ВКЛ,  укладаў  і рэдагаваў, апрача іншага, зборнікі “Летапіс гісторыі Літвы” і “Летапіс гісторыі Коўна”. Цяпер ён старшыня рэдкалегіі “Бібліграфіі літоўскай гісторыі”, якая выдаецца штогод. Я запатылася ў яго: выглядае, што тэма той вайны не патрэбная літоўскай гістарыяграфіі?

З. Кяўпа: “Такой неадкладнай патрэбы шырэй гэта апрацоўваць не было. Цяпер пачаў дасьледаваць гэты пэрыяд др. Элмантас Мяйліс, -- палітычную сытуацыю, наступствы, страты”.

Др. Элмантас Мяйліс працуе над тэмамі  гісторыі местаў і мястэчкаў ВКЛ у 17-18 ст, у тым ліку і Вільні. Два гады таму у зборніку “Літва і яе суседзі. Ад нарманаў да Напалеона” ён зьмясьціў артыкул пра расейскую акупацыю Вільні. Так, гэтая вайна была жахлівая, але ў Літве страты ад яе гісторыкі ацэньваюць ня толькі і, бадай, ня столькі з увагі на нялюдзкія бясчынствы расейскіх вайскоўцаў. 

З. Кяўпа: “Галоўнае, узьнікла небясьпека існаваньню дзяржавы. Праз разбурэньні. І Вільні ў тым ліку. Мы, трэба прызнаць, не зусім дакладна ведаем, наколькі Вільня была разбураная. Сур’ёзных ваенных дзеяньняў тут не было”. 

Паводле літоўскай гістарыяграфіі, апрача агрэсіі Масквы, былі і ўнутраныя прычыны ў ВКЛ, якія таксама спрычыніліся да таго, што перамогі расейскага цара сталіся магчымымі.

З. Кяўпа: “Трэба сказаць аб’ектыўна, што ня ўсе страты былі праз вайну. Бо якраз у гэтым часе ў ВКЛ прыйшоў праз Прусію мор -- пандэмія. Уласна вайсковыя дзеяньні тады вялікіх стратаў не прыносілі. Але вайна, акупацыя замінала арганізаваць дзеяньні супроць мору. Вайна найболей паўплывала на гаспадарку. І гэты мор суправаджаў голад. Пасьля вайны гаспадарка, нават і пасьля такога разбурэньня, за некалькі дзесяцігодзьдзяў аднавілася, а вось дзяржаўны лад – ужо не”. 

Літоўскія гісторыкі заўважаюць, што адным з сур’ёзных наступстваў вайны было нараджэньне русафобіі на ўсходніх землях ВКЛ. 

З. Кяўпа: “Калі гэтай вайной цар Аляксей Міхайлавіч спадзяваўся прывабіць да сябе насельнікаў земляў цяперашняй Беларусі – маўляў, блізкіх па канфэсіі і этнічна, -- дык ён дасягнуў адваротнага выніку. Праваліліся спробы прыцягнуць на расейскі бок ніжэйшыя слаі насельніцтва, і  паўстаньні казакаў не знайшлі шырокай падтрымкі. Пра “два братнія народы” нельга і гаварыць – гэта папросту негістарычна. Да гэтае вайны такога жаху не было. Дагэтуль вайна не прыходзіла ў вёскі, у месты. І не было такой акупацыі. Так што, насамрэч, русафобія і нарадзілася ў тыя часы. Гэтая русафобія адрасавалася расейскай уладзе, расейскім вайскоўцам, і атаясамлівалася з усёй Расеяй”.

(Дубавец: ) Выглядае, што асноўнай крыніцай ведаў пра “Невядомую вайну” для літоўскіх гісторыкаў зьяўляецца кніга Генадзя Сагановіча, бо самі яны ў сваёй нацыянальнай гістарычнай канцэпцыі не прыдаюць таму маскоўскаму нашэсьцю настолькі вялікага значэньня. І нават разбурэньне сталіцы ВКЛ не выглядае колькі-небудзь цэнтральнай падзеяй, бо на той час гэта быў пераважна славянскі і праваслаўны горад. Інакш кажучы, вайна ня тое што абышла літоўскі этнас стараной, але абазначылася для яго зусім іншымі падзеямі. Не татальнай ды зьнішчальнай акупацыяй, як гэта сталася для беларусаў. Невыпадкова і тое, што галоўнай крыніцай для літоўцаў стала кніга беларускага гісторыка.

Паколькі ў тым маскоўскім нашэсьці мы разглядаем два галоўныя бакі – маскоўскі і беларускі, натуральна ўзьнікае пытаньне пра страты агрэсара. Генадзь Сагановіч:

(Сагановіч: ) “Калі гаварыць пра страты Масквы, дык няма сумневу, што ў выніку баявых дзеяньняў маскоўскае войска часьцей губляла болей, чым беларуска-літоўскае. Асабліва ў другой фазе вайны. Вялікія страты несла яно і ад дзеяньняў партызанаў – руху народнага супраціву. Пра гэта сьведчаць прынамсі частыя падмацаваньні, якія царскі ўрад пасылаў з цэнтру ў дзейную армію – пастаянныя папаўненьні для гарнізонаў... Але каб атрымаць канкрэтныя лічбы, трэба працаваць у маскоўскіх архівах. Дый там, думаю, наўрад ці рэальнымі будуць лічбы, бо маскоўскія ваяводы ў сваіх паведамленьнях, баючыся цара, звычайна заніжалі свае страты, або нават паразы выдавалі за свае перамогі. 

МУЗ

Зразумела, Маскоўская дзяржава не панесла такіх стратаў цывільнага насельніцтва, як мы, бо на яе тэрыторыі дзеяньні фактычна не вяліся. Наадварот, за кошт вялізнага палону, выведзенага зь Беларусі, яна павялічыла колькасьць сваіх падданых. Аднак калі вяртацца да ваеннапалонных, то ў часе складаньня ўмоваў замірэньня, падпісанага пазьней у Андрусаве, Масква была таксама зацікаўленая ў вяртаньні сваіх вязьняў і адпаведны пункт прадугледжваў іх вызваленьне з абодвух бакоў. Іншая рэч, што царскі ўрад ня выканаў гэтай умовы. Як і некаторых іншых пунктаў той дамовы. Так ніколі й не вярнуў большасьць палонных, як не вярнуў і скарбы, вывезеныя зь Беларусі.

Вострая Брама

У мінулай перадачы мы гаварылі пра тое, што 13-гадовая вайна цалкам зьмяніла аблічча і нават сам лёс Беларусі і беларускага народу. Цяпер я спытаўся пра нашы незваротныя і неаднаўляльныя страты ў спэцыяліста, які непасрэдна вывучае той пэрыяд. Генадзь Сагановіч:

(Сагановіч: ) “Пра свае рэальныя страты мы яшчэ мала ведаем. Уяўляем толькі больш-менш ступень дэмаграфічнага рэгрэсу, бо там ёсьць хоць нейкія канкрэтныя лічбы. А пра іншае толькі гадаем. Думаю, у пляне нацыянальна-гістарычным мы тады неаднаўляльна страцілі беларускі горад. Бо гарады тады прынялі галоўны ўдар. І яны пацярпелі найболей. Гарадзкое жыхарства скарацілася прыкладна на 55 працэнтаў. А па вайне гарады засяляліся пераважна габрэямі. І разам з той другой паловай нашага насельніцтва, якой на стала пасьля вайны, прычым лепшай, хоць бы ў пляне пасіянарнасьці, мы незваротна страцілі і лепшыя шанцы быць нармальным паўнавартым народам, стаць эўрапеізаванай краінай. Лепшыя, але гэта зусім ня значыць, што ўсе”.

Якім чынам мы павінны называць тую вайну. “Невядомая вайна” – гэта сапраўды адпаведная назва для першай кнігі пра яе. Але варта спадзявацца, што для наступных пакаленьняў яна ўжо ня будзе невядомай. Тады – якой?

(Сагановіч: ) “Сучасьнікі часам называлі тую вайну маскоўскай. Але і іншыя войны, якія Вялікае Княства вяло з маскоўскай дзяржавай, нярэдка называліся гэтаксама. У польскай традыцыі даўно існуе назва “патоп”, якую ў нас часам пераносяць і на падзеі ў Беларусі, але калі быць дакладным, дык “патоп” – гэта толькі швэдзкая агрэсія супраць уласна Польшчы. Так што ня ведаю, што ў нас замацуецца як кодавая назва за гэтай вайной. У Беларусі яна была татальным руйнаваньнем краю. Украінская гісторыя ўжо мае сваю “руіну” – пэрыяд, які датуецца крыху пазьнейшым часам, але па-сутнасьці, тое што ў нас адбылося, магло б таксама быць названае ёмка руінаю”. 

На заканчэньне Генадзь Сагановіч сказаў пра сьляды той 13-гадовай вайны ў цяперашняй Беларусі.

(Сагановіч: ) Іх поўна ў зямлі. Я сам з гэтым, пакуль капаў, сутыкаўся пастаянна. Першыя страшныя ўражаньні, гэта калі ў Мсьціславе капалі горад і натыкнуліся на групавыя магілы, у якіх наканечнікі стрэлаў – чыста маскоўскія. Ну і зрэшты ў Менску на Дамініканскім касьцёле, які мы капалі разам зь Зянонам Пазьняком, поўна такіх сьлядоў, бо Дамініканец быў тады адным з важных пунктаў абароны гораду. 

МУЗ

Застаецца дадаць, што Дамініканскі касьцёл, раскопкі якога выклікалі зьдзіўленьне мінакоў доўгімі шэрагамі выканапаных чарапоў, знаходзіўся там, дзе цяпер стаіць Палац Рэспублікі – на Цэнтральнай плошчы сталіцы.

Што ж адбылося пасьля? Пасьля той вайны? І чаму ці не галоўны акцэнт Генадзь Сагановіч зрабіў на тым, што менавіта тады быў страчаны беларускі горад? Для нацыянальнае будучыні Беларусі гэта сапраўды была самая галоўная згуба. Беларускі горад перастаў існаваць. Беларускі горад не адрадзіўся дагэтуль. Пасьля вайны адбылося засяленьне гораду габрэямі. Менавіта яны, складаючы дзе сорак, а дзе і ўсе 80 адсоткаў гарадкога насельніцтва, занялі месцы тых майстроў ды рамесьнікаў, 300 тысячаў якіх былі выгнаныя ў Масковію. Так доўжылася да другой сусьветнай вайны. Бясспрэчна, што габрэі зрабілі моцны ўплыў на беларускую культуру, як зрэшты і на ўсю сусьветную культуру і цывілізацыю паўплывалі габрэі родам зь беларускіх гарадоў. Бясспрэчна і тое, што гэты ўплыў быў дабратворны і плённы. Іншая рэч, што ўласна беларусы пасьля той вайны сталі чыста сялянскай нацыяй. І нават пасьля мінулай вайны, калі фашысты масава вынішчылі беларускіх габрэяў, калі адбылася масавая міграцыя габрэяў у Ізраіль, а беларускіх вяскоўцаў у гарады – нават пасьля гэтага горад ня стаў беларускім – ані паводле мовы, ані паводле духу, ані паводле мэнтальна абумоўленага характару дачыненьняў месьцічаў. Зьведаўшы пасьля вялікае мноства адміністрацыяў – польскую, расейскую, нямецкую, савецкую – горад, а сьледам і ўся краіна, так і не займеў адміністрацыі сваёй беларускай, якой яна вякамі фармавалася да 1654 году. Напэўна, гэта і ёсьць галоўнае наступства той вайны. Наша сёньняшняя не зусім зразумелая незалежнасьць, слабая нацыянальная сьвядомасьць і адсутнасьць такога чалавечага, гуманістычнага асяродзьдзя, як у іншых народаў Эўропы, нашых суседзяў.

МУЗ

Тое, што было зьнішчана за 13 гадоў, не змагло аднавіцца за 350. Мы працягваем жыць у гэтым гістарычным экспэрымэнце, па шчырасьці, ня надта разумеючы, у які бок разьвіваемся, што нам трэба рабіць і ці будзе некалі ў гэтага экспэрымэнту канец.

Але прынамсі цяпер мы ведаем, па чым пазнаць завяршэньне трохсотгадовага бясчасься – па першых прыкметах аднаўленьня беларускага гораду. А каб пазнаць гэтыя самыя прыкметы, трэба зьвяртацца да айчыннай гісторыі да маскоўскага нашэсьця. Што мы і рабілі на працягу гэтых дзьвюх перадач.