Радыё Свабода. Вострая Брама

Пра самую стратную вайну ў беларускай гісторыі распавядаюць пісьменьнікі Сакрат Яновіч і Ўладзімер Арлоў.

20 траўня 1654 году, 350 гадоў таму, усходнія межы тагачаснае Беларусі абрынуліся пад напорам небывалага нашэсьця. Велізарнае войска маскоўскага цара Аляксея Міхайлавіча, які ўвайшоў у расейскую гісторыю як “цішайшы і дабрэйшы”, прарвала памежную абарону нашых продкаў і пачало расьцякацца па ўсім краі, вынішчаючы на сваім шляху ўсё запар – людзей, гарады, лясы і палеткі. Так пачалася самая страшная і самая стратная за ўсю гісторыю Беларусі вайна. Яна будзе доўжыцца 13 гадоў. У выніку краіна будзе дашчэнту разбурана і выпалена, кожны другі яе насельнік, не выключаючы старых, жанчын і дзяцей, будзе забіты. Пра наступствы таго нашэсьця мы гаворым у сёньняшняй перадачы.

МУЗ

Адно з найбольш трагічных наступстваў той 13-гадовай вайны, можа быць, нават больш трагічнае для Беларусі, чым сама вайна – гэта яе поўнае забыцьцё. Нашэсьце Аляксея Міхайлавіча будзе настолькі надзейна схаванае ўладамі, ідэолягамі і гісторыкамі на працягу двухста гадоў, што сёньня паспалітыя беларусы гатовыя зьдзіўляцца, пачуўшы пра тыя падзеі. Быццам нічога і не было. Уявіце сабе, што вы толькі зараз упершыню ў жыцьці пачулі пра нейкую другую сусьветную або вялікую айчынную вайну. Між тым, паводле людзкіх стратаў і паводле свайго ўплыву на нас, такіх, якімі мы ёсьць сёньня, тая 13-гадовая вайна паклала нашмат глыбейшы сьлед. Пра тое, чым яна была для беларусаў, гаворыць пісьменьнік Сакрат Яновіч:

(Яновіч: ) “Для беларусаў гэтая вайна была катастрофаю, зь якой яны ўжо больш не падняліся. Гэтая вайна зьнішчыла нам Айчыну, зьнішчыла нам будучыню. У маіх родных Крынках ад гэтай вайны зьмяніліся прозьвішчы. Я ўстанавіў, што ад гэтай вайны ў Крынках зьявіліся зусім новыя прозьвішчы людзей, мяшчанаў. Не паўтарылася аніводнае прозьвішча ранейшае. Гэта значаць, што ўсіх насельнікаў майго мястэчка Крынкі альбо вывезьлі ў палон, альбо забілі”.

(Дубавец: ) Выглядае, што нават масавыя сталінскія і гітлераўскія расстрэлы, канцлягеры і высылкі – самае страшнае, што мы можам сабе ўявіць, бо было яно адносна нядаўна, не настолькі зьмянілі аблічча нашай краіны і нас саміх, як тая 13-гадовая вайна. Падобна, што да вайны гэта быў адзін народ, а пасьля ўжо – зусім іншы?

(Яновіч: ) “Так можна сказаць. Ён быў іншы перш за ўсё біялягічна. Бо пасьля тае вайны, як згадваюць мэмуарысты, можна было па Белай Русі ісьці цэлы дзень, і не спаткаць жывога чалавека. Толькі на дарогах, і ў палях, і ў вёсках спаленых гнілі трупы чалавечыя. У былым Віцебскім павеце, а паветы тады былі значныя, не такія малыя, як цяпер, пасьля гэтай вайны перапісчыкі далічыліся каля ста сямідзесяці чалавек. 170 чалавек. Разумееце, што гэта значыць? Не было людзей. Ня кажучы ўжо пра гаспадарку. Бо, калі я чытаў з таго часу дакумэнтальныя тэксты маскоўскія, дык там бясконца паўтараецца фраза ў заканчэньні кожнага загаду. Фраза, якая па-беларуску гучыць так: “Спаліць усё да галавешак”. Гэта датычыць эканомікі. А людзей? У нас забралі, фактычна, нацыю. У нас забралі найбольш жыцьцяздольны элемэнт. Гэта места, гэта рамесьнікі. Пакінулі нам адных дэбілаў. Пакінулі нам тых людзей, якіх маскалі самі не хацелі, бо яны ім былі непрыдатныя. Бо нічога ня ўмелі. Альбо тых, хто ўцёк у лес. У тагачасныя партызаны”. 

(Дубавец: ) Пра партызанаў мы будзем гаварыць крыху пазьней. А цяпер тэму стратаў Беларусі ад 13-гадовай маскоўскай акупацыі працягвае гісторык і пісьменьнік Уладзімер Арлоў.

(Арлоў: ) “Безумоўна, пацярпела ўся Беларусь. Але калі казаць пра станы, якія панесьлі найбольшыя страты, то краіна амаль цалкам пазбавілася сваёй эліты: гараджанаў, прадпрымальнікаў, найбольш актыўнай часткі шляхты. І калі перад той жудаснай вайной узровень жыцьця, узровень матэрыяльнай культуры беларускага гораду, як сьведчаць археалягічныя знаходкі, адпавядаў узроўню горада ў Галяндыі, да прыкладу, то пасьля гэтай вайны нашу краіну, яе гарады як быццам падмянілі. Беларускія землі ў выніку вайны аказаліся населенымі пераважна сялянамі. Ну, скажам, сяляне і раней складалі большую частку насельніцтва, натуральна, як і ў любой эўрапейскай краіне ў той час. Але я маю на ўвазе, што гарады абязьлюднелі ў выніку таго, што нялічаныя тысячы і тысячы гараджанаў, найперш людзей адукаваных, майстравітых былі пераселеныя, прымусова, безумоўна, пераселеныя на ўсход, у Масковію. Можна сказаць, што ў выніку той вайны іншым зрабілася практычна ўсё – ад умоваў жыцьця да нацыянальнага генафонду. І менавіта ў цяжкіх наступствах тых падзеяў сярэдзіны 17-га стагодзьдзя трэба, на маю думку, і шукаць прычыны вельмі многіх нашых цяперашніх нацыянальных бедаў, пачынаючы ад слабой нацыянальнай кансалідацыі”.

(Дубавец: ) Мы гаворым пра вайну 1654 году як пра абсалютна фатальную ва ўсёй гісторыі Беларусі, але маем на ўвазе штосьці нават большае, чым толькі вынішчэньне краіныі яе насельнікаў. Мабыць жа ня толькі беларуская гісторыя ўтрымлівае такую страшную статыстыку стратаў. Ці можа Беларусь была ўнікальнай у тагачасным сьвеце? Уладзімер Арлоў.

(Арлоў: ) “Не, не была. У тым самым 17-м стагодзьдзі ў яго першай палове ішла першая агульнаэўрапейская вайна, якая ў гістарыяграфіі атрымала назоў трыццацігадовай. Гэта была вайна габсбурскай і антыгабсбурскай кааліцыяў, і ў выніку гэтай вайны некаторыя эўрапейскія краіны панесьля яшчэ большыя страты, чым Беларусь. У некаторых нямецкіх дзяржавах зьнішчана было больш за 70 адсоткаў насельніцтва. Чаму для іх такія страты ня мелі такога фатальнага характару, як для нас? На маю думку, рэч у тым, што мы як бы знаходзіліся ў іншай геапалітычнай сытуацыі. У заходнеэўрапейскіх краінаў-удзельніц 30-гадовай вайны не было такога суседа як Расея зь яе пасьлядоўнай агрэсіўнай зьнешняй палітыкай, зь вечнай пагрозай, якая зыходзіла ад Масквы на беларускія, а таксама на ўкраінскія землі. Хоць з Украінай, калі мы гаворым пра гэтую вайну, сытуацыя больш складаная. Войскі гетмана Залатарэнкі, як вядома, былі хаўрусьнікамі войскаў Аляксея Міхайлавіча ў той час. Карацей, радзіма нашых продкаў, калі параўноўваць з удзельнікамі 30-гадовай ваны, з тымі самымі цэнтральнымі і заходнеэўрапейскімі краінамі, яны апынулася ў розных вагавых катэгорыях са сваімі суседзямі. І якраз гэтая акалічнасьць не дала магчымасьці залекаваць, загаіць гэтыя страшныя раны, бо неўзабаве, не пасьпела Беларусь аднавіць сваё насельніцтва, як распачалася паўночная вайна, дзе тэатрам вайсковых дзеяньняў зноў стала Беларусь. І хоць Расея тады фармальна была як бы хаўрусьніцай Вялікага Княства Літоўскага, але Пётар І і ягоныя войскі паводзілі сябе на нашай зямлі не як хаўрусьнікі, а часам горш за акупантаў. Што было засьведчана, скажам, падзеямі ў Полацку, калі быў нават зруйнаваны расейцамі ў дзень адыходу з гораду”.

Наступствы той вайны паўплывалі і на нацыянальны характар беларусаў, бо лепшая частка народу была зьнішчаная. Можна сказаць, што як пасьля кожнай вайны, пасьля кожнага выпрабаваньня такога маштабу, ацалелі ня лепшыя, а ў масе сваёй горшыя.

(Дубавец: ) Пісьменьнік Сакрат Яновіч бачыць наступствы той вайны і яе рэальны ўплыў проста ў нашым часе, на сёньняшняй Беларусі і сёньняшніх беларусах.

(Яновіч: ) “Так. Ёсьць. І яны ўвайшлі нам у гены. Таму, што 1654 год значыць перапынак працэсу станаўленьня народу, станаўленьня нацыі. І вынікі тае вайны, з паловы 17-га стагодзьдзя мы вельмі моцна і балюча адчуваем аж па сёньня. Таму, што сёньня ў нас надалей няма нацыі. Надалей мы ўсё яшчэ фармуемся, як нацыя. Без разуменьня тых падзей мы не зразумеем, што адбываецца з намі цяпер. Вайна 1654-га году – гэта быў канец разьвіцьця Беларусі. Гэта быў пачатак яе каляніяльнага становішча. Ад гэтай вайны Беларусь існавала ўжо толькі, як калёнія. Альбо польская, альбо расейская. 

Так. Калі хто гаворыць пра беларускую талерантнасьць, то я ня ведаю, ці сьмяяца, ці плакаць? Бо талерантнасьць ёсьць толькі тады, каля я магу штосьці кепскае камусьці зрабіць, але не зраблю. А беларуская талерантнасьць -- гэта баязьлівасьць. Беларус перакананы, што нічога ніколі нікому ня можа ўчыніць. Ані зла, ані дабра. Гэта не талерантнасьць, гэта бясьсільнасьць. Зьвярніце ўвагу, што беларус ня ёсьць у стане абараняцца. Ён усё знаходзіцца ў ролі парабка. Усё азіраецца, хто за ім стаіць. І гэта вельмі прыкрая канстатацыя, бо гэта значыць, што мы слабыя перадусім таму, што мы хочам быць слабымі. Што мы самі сябе пераканалі ў тым, што мы слабыя. І баязьлівы чалавек нараджае баязьлівых дзяцей. Мы выжываем не як нацыя, а як біялягічныя арганізмы. Як страўныя тракты. Нам сама важна выжыць біялягічна, а не духоўна. Духоўнасьць нам непатрэбная. 

(Дубавец: ) Адсюль, напэўна, вынікае непатрыятычнасьць сучасных беларусаў, іх адносіны да роднае мовы і да роднае мінуўшчыны, бо чалавек баязьлівы наўрад ці можа быць добрым патрыётам.

(Яновіч: ) “І ня можа быць нацыяй. Бо нацыя патрабуе нейкай амбіцыі, адвагі. Нацыя – гэта такая зьява, якая выклікае ў чалавеку настрой наступу, настрой дынамікі. Нацыя чагосьці хоча. Больш хлеба, больш годнасьці ці гонару. А баязьлівы чалавек нічога ня хоча. Ён марыць толькі аб тым, каб не дастаць у морду”. 

(Дубавец: ) Ад гісторыкаў даводзілася чуць, што менавіта ў той 13-гадовай вайне бяруць пачатак самыя масавыя і самыя загадкавыя пэрсанажы беларусаў у іншай вайне -- другой сусьветнай. Гэта калябарант і партызан. Я назваў іх самымі масавымі, бо ў іх, а не ў прызваных у савецкае войска салдатах, была ўвасобленая беларуская суб’ектнасьць у мінулай вайне. І я назваў іх самымі загадкавымі, бо іх дагэтуль ацэньваюць па-рознаму, хутчэй за ўсё таму, што дзьве гэтыя тэмы дасьледаваныя найгорш. Уладзімер Арлоў.

(Арлоў: ) “Калябарацыя зьяўляецца спадарожніцай любой вайны. І тады, у сярэдзіне 17 стагодзьдзя безумоўна існавалі дастаткова моцныя, асабліва сярод праваслаўнай часткі насельніцтва беларускіх земляў ілюзіі наконт абароны іхных правоў перад каталіцкай экспансіяй. І Аляксей Міхайлавіч, як і ягоныя ваяводы, шчодра раздаваў рознага кшталту прывілеі, граматы, дзе гарантаваў абарону праваслаўным, калі той ці іншы горад здасца на царскую міласьць. І прыклады дабраахвотнай здачы царскім ваяводам, безумоўна, былі. Бо тыя гарады, што адмаўляліся ад капітуляцыі і мужна бараніліся, на загад цара былі разбураныя і выпаленыя, а іх насельніцтва было выведзенае ў палон. Найбольш цяжкі лёс, як вядома, напаткаў Мсьціслаў, дзе, як сьведчаць расейскія, падкрэсьлю, гістарычныя дакумэнты, вось я цытую: шляхты Літвы і іншых служылых людзей пабіта больш за 10 тысяч. Ну гэта пішуць самі расейцы, а крыніцы Вялікага Княства Літоўскага сьведчаць, што з 33 тысяч жыхароў Амсьціслава жывымі засталося блізу трох тысячаў. Руінамі сталі ў той час Рэчыца, Жлобін, Рагачоў, а ў 1655 годзе была ўзятая Вільня і ўсе абяцаньні Аляксея Міхайлавіча, што ён захавае правы і маёмасьць беларускай шляхты, забясьпечыць праваслаўным беларусам спакойнае жыцьцё, яны былі вельмі хутка забытыя. І тут нельга не згадаць, напэўна, падзеі ў Магілеве. Вось адзін з прыкладаў здрады, калябарацыі – гэта паводзіны беларускага шляхціца Канстантына Паклонскага, які перайшоў на бок маскоўцаў, атрымаў за гэта чын палкоўніка і прывёз магілёўскім месьцічам грамату цара Аляксея Міхайлавіча з усімі тымі гарантыямі, пра якія мы гаварылі. Ацаніўшы сытуацыю, магілеўцы ў жніўні 1654 году адчынілі перад царскімі стральцамі браму. Але ўжо праз колькі дзён усялякія спадзяваньні на адзінаверцаў разьвеяліся. Расейцы заняліся гвалтам, рабункамі. Трагічны лёс напаткаў магілёўцаў-габрэяў. Практычна ўсё гэтае насельніцтва было выведзенае з гораду ў поле і перарэзанае. У горадзе склалася такая сытуацыя, што ўжо празь некалькі месяцаў той самы Паклонскі зноў прызнаў валадаром вялікага князя літоўскага. І прычыны свайго ўчынку ён растлумачыў у лісьце да магілёўскіх месьцічаў, дзе пісаў, што спадзяваўся на вызваленьне сваёй зямлі ад ляхаў, але замест гэтага ўбачыў, я цытую, лупленьне дамоў божых, што і ад татар бывала, а хрысьціян нашых, якія ў паўсядзённым ганеньні ад уніятаў прабывалі, ныня ў вечную няволю забралі, а іных памучылі, а якія бязьдзелія над чэснымі жонамі і дзявіцамі чынілі. Усё скончылася тым, што 1 лютага 1661 году магілеўскі бурмістар Левановіч, які кіраваў паўстаньнем, з крыкам “Пара” выхапіў шаблю і кінуўся на стральцоў. Над Магілевам паплыў набатны звон і за колькі гадзін увесь царскі гарнізон быў зьнішчаны. Як сьведчаць дакумэнты, страты акупантаў склалі ў выніку Магілеўскага паўстаньня блізу сямі тысяч”.

(Дубавец: ) Тут самы час перайсьці да другога беларускага ваеннага пэрсанажа – партызана.

(Арлоў: ) “Як мы бачым на прыкладзе Магілёўскага паўстаньня, гаворка павінна ісьці пра народнае змаганьне з захопнікамі. Менавіта ў той вайне бярэ пачатак вядомая ва ўсім сьвеце традыцыя гераічнай беларускай партызанкі, партызанскай барацьбы, якая не была інсьпіраваная нейкімі засланымі з усходу аддзеламі, як у часы другой сусьветнай вайны, альбо як у 1812 годзе. Гэты рух пачаўся якраз з глыбіняў народу і даў па-першае маштаб, які ўражвае – дзясяткі тысяч беларускіх сялянаў удзельнічалі і большасьць зь іх была праваслаўнымі, таму што рух найбольш разгарнуўся якраз на ўсходзе краіны. І гэты рух даў праклады сапраўднага гераізму. Скажам, у ліпені 1654 году 15-тысячнае войска маскоўскага ваяводы Трубяцкога было бясстрашна атакаванае беларускім аддзелам з трох тысяч сялянаў на Мсьціслаўшчыне”. 

(Дубавец: ) 13-гадовая вайна ня толькі забіла кожнага другога беларуса, ня толькі нарадзіла беларускага калябаранта і беларускага партызана, але й мела вынікам беспрэцэдэнты палон. У Расею забіралі лепшых, забіралі майстроў, спадзеючыся, мабыць, істотна палепшыць стваральныя якасьці насельнікаў Маскоўскай дзяржавы. Прынамсі размах і маштаб палону сьведчыць менавіта пра такія мэты. Уладзімер Арлоў.

(Арлоў: ) “Маскоўскі патрыярх Нікан паведамляў аныахійскаму патрыярху, што гасудар Аляксей Міхайлавіч мае намер вывесьці зь Белай Русі трыста тысячаў чалавек. Рэальная колькасьць пераселеных перасягнула гэтую лічбу. А ўсход выводзілі і сялянаў і шляхту, але ў пераважнай большасьці зь Беларусяй мусілі разьвітвацца гараджане-рамесьнікі: разьбяры, кафляры, друкары, збройнікі, ювэліры, пераплётнікі. Іх унёсак у расейскую культуру, у аздабленьне маскоўскіх і іншых храмаў, палацаў варты асобнай гаворкі”.

Вострая Брама

(Дубавец: ) Напачатку сёньняшняе перадачы я ўжо казаў пра тое, што ня меншаю катастрофаю за ўсю 13-гадовую вайну было яе поўнае забыцьцё ў Беларусі. Але як гэта здарылася, што такая вайна – маштабная, страшная – была забытая? І ў якім пакаленьні адбылося забыцьцё? Уладзімер Арлоў.

(Арлоў: ) “З гістарычнай памяці беларусаў тыя падзеі былі амаль начыста сьцёртыя ўжо ў гады расейскага панаваньня, пасьля падзелаў Рэчы Паспалітай, калі трэба было абгрунтоўваць вось тыя лёзунгі вызваленьня беларусаў ад рэлігійнага і нацыянальнага ўціску, пад якімі адбывалася інкарпарацыя. Тады ў масавым парадку зьнішчаліся або вывозіліся на ўсход архівы, хронікі беларускія, радаводы найбольш славутых шляхецкіх родаў ВКЛ. Відаць тады, пасьля інкарпарацыі быў зьнішчаны Полацкі летапіс, бясцэнны для нашых гісторыкаў. І калі я быў студэнтам гістарычнага факультэту БДУ напачатку 70-х гадоў мінулага стагодзьдзя, традыцыйна, як, відаць, і ў стагодзьдзі 19-м, падзеі гэтай вайны замоўчваліся. І толькі ў 90-я гады 20-га стагодзьдзя беларусы пачулі праўду пра падзеі той самай страшнай у нашай гісторыі вайны. І здарылася гэта ў значнай ступені дзякуючы дасьледаваньням Генадзя Сагановіча, вынікам якіх стала ягоная славутая кніга “Невядомая вайна”.

(Дубавец: ) Гісторык Генадзь Сагановіч, які сёньня працуе ў архівах у Кракаве, будзе ўдзельнікам наступнае перадачы “Вострая Брама”. Зусім натуральна, што 13-гадовую вайну з усімі яе прычынамі і наступствамі прадставіць у адной перадачы немагчыма, асабліва пасьля такога доўгага няведаньня. Апроч таго, засталіся пытаньні, якія сёньня мы не закранулі і словам. Гаворачы пра наступствы, мы зусім нічога не сказалі пра прычыны таго нашэсьця, той акупацыі і таго масавага вынішчэньня беларусаў. Крывавы патоп разьліўся за 13 гадоў па ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Мы ведаем, што Беларусь была ядром Княства, як ведаем і тое, што Літвой сёньня называецца толькі невялікая частка той сярэднявечнай краіны. У зьвязку з гэтым важна даведацца, які погляд на тую вайну маюць сучасныя літоўскія гісторыкі. Аднак пра ўсё гэта – у наступнай перадачы.

prychyny nashescia?

Варта нагадаць, што варожасьць паміж Маскоўскай дзяржавай і Вялікім Княствам Літоўскім сягала яшчэ часоў Альгерда. І з канца 15 стагодзьдзя, калі Масква ўмацавалася і пачала дамагацца ўлады над усімі ўсходнімі славянамі, гісторыя нашых дачыненьняў ператварылася ў гісторыю войнаў. Пасьля так званай смаленскай, што вялася ў 1632-34-м і якую царства прайграла, антаганізм быў толькі часова стрыманы і прыглушаны. Масква не магла зьмірыцца са стратай Смаленска і чакала лепшага моманту. І такі момант, можна сказаць, найлепшы – ёй неўзабаве стварыла ўкраінскае казацтва. Хмяльніччына, што пачалася казацкім паўстаньнем і абярнулася вялікай вайной, страшэнна аслабіла Рэч Паспалітую. І толькі пераканаўшчыся ў гэтым, цар Аляксей Міхайлавіч адважыўся на далучэньне Ўкраіны да Расеі – гэта значыць, на вайну з Рэччу Паспалітай. Пасьля доўгай падрыхтоўкі, мабілізаваўшы максімальныя сілы, цар пачаў вайну безь яе абвяшчэньня. Каб мець болей шанцаў дамагчыся рэваншу – вярнуць Смаленск, забраць Беларусь... Але па меры посьпехаў апэтыты царскай улады ўзрасталі, так што ў аснове ўсяго, несумненна, тэрытарыяльныя дамаганьні Маскоўскай дзяржавы.

-- shto dazvolila maskalam usio heta uchynic' -- nasha slabasc' (u chym
jana)? ci ikh sila (mashtaby, kolki ikh bylo)? (Darechy tvaja "N. vajna"
josc' u internecie).

Падкрэсьлю, што калі б не казакі, калі б не Хмяльніччына, Масква не адважылася б 350 гадоў таму пачаць вайну. А калі б і пачала, то пэўна атрымала б іншыя вынікі. А ў той сытуацыі агрэсія была раўназначная, вобразна кажучы, нападу на параненага. Масква пераўзыходзіла праціўніка сваім дэмаграфічным патэнцыялам. Але яе сілы павялічвалі і асаблівасьці ўнутранага ладу гэтай дзяржавы. Маю на ўвазе мабілізацыйныя магчымасьці яе дэспатычнай улады, абсалютызму, якія дазволілі Маскве дамагчыся небывалай колькаснай перавагі сваёй арміі. На беларускі тэатар вайны яна кінула 80 тысячаў, да якіх было далучана яшчэ 20 тысячаў украінскіх казакоў. І гэтай статысячнай арміі Януш Радзівіл, абараняючы край, мусіў ставіць чало толькі зь 10-тысячным корпусам. Яшчэ тысячаў 5 магло быць у гарнізонах гарадоў, але яны ня браліся ў разьлік пры палявых дзеяньнях. 

Слабасьцю Вялікага Княства сталі ў гэтай вайне і яго ранейшыя плюсы. Маю на ўвазе нацыянальна-рэлігійную разрозьненасьць, якую максымальна выкарыстала Масква. А таксама дэмакратыю, лад якой проста ня быў прыстасаваны да такой зьнішчальнай вайны. На жаль, у ваенным супрацьстаяньні абсалютызм, напэўна, заўжды мае перавагі перад дэмакратыяй. 

•	kolki maskali stracili u toj vajnie? Ci paraunalnyja straty?

Калі гаварыць пра страты Масквы, дык няма сумневу, што ў выніку баявых дзеяньняў маскоўскае войска часьцей губляла болей, чым беларуска-літоўскае. Асабліва ў другой фазе вайны. Вялікія страты несла яно і ад дзеяньняў партызанаў – руху народнага супраціву. Пра гэта сьведчаць прынамсі частыя падмацаваньні, якія царскі ўрад пасылаў з цэнтру ў дзейную армію – пастаянныя папаўненьні для гарнізонаў... Але каб атрымаць канкрэтныя лічбы, трэба працаваць у маскоўскіх архівах. Дый там, думаю, наўрад ці рэальнымі будуць лічбы, бо маскоўскія ваяводы ў сваіх паведамленьнях, баючыся цара, звычайна заніжалі свае страты, або нават паразы выдавалі за свае перамогі. 

Зразумела, Маскоўская дзяржава не панесла такіх стратаў цывільнага насельніцтва, як мы, бо на яе тэрыторыі дзеяньні фактычна не вяліся. Наадварот, за кошт вялізнага палону, выведзенага зь Беларусі, яна павялічыла колькасьць сваіх падданых. Аднак калі вяртацца да ваеннапалонных, то ў часе складаньня ўмоваў замірэньня, падпісанага пазьней у Андрусаве, Масква была таксама зацікаўленая ў вяртаньні сваіх вязьняў і адпаведны пункт прадугледжваў іх вызваленьне з абодвух бакоў. Іншая рэч, што царскі ўрад ня выканаў гэтай умовы. Як і некаторых іншых пунктаў той дамовы. Так ніколі й не вярнуў большасьць палонных, як не вярнуў і скарбы, вывезеныя зь Беларусі.

•	
•	-- shto Bielarus' u toj vajnie stracila niezvarotna i nieadnaulalna?

Пра свае рэальныя страты мы яшчэ мала ведаем. Уяўляем толькі больш-менш ступень дэмаграфічнага рэгрэсу, бо там ёсьць хоць нейкія канкрэтныя лічбы. А пра іншае толькі гадаем. Думаю, у пляне нацыянальна-гістарычным мы тады неаднаўляльна страцілі беларускі горад. Бо гарады тады прынялі галоўны ўдар. І яны пацярпелі найболей. Гарадзкое жыхарства скарацілася прыкладна на 55 працэнтаў. А па вайне гарады засяляліся пераважна габрэямі. І разам з той другой паловай нашага насельніцтва, якой на стала пасьля вайны, прычым лепшай, хоць бы ў пляне пасіянарнасьці, мы незваротна страцілі і лепшыя шанцы быць нармальным паўнавартым народам, стаць эўрапеізаванай краінай. Лепшыя, але гэта зусім ня значыць, што ўсе.

•	-- Nazva abo "brend", pad jakim tuju vajnu pavinny viedac' suchasniki.

Сучасьнікі часам называлі тую вайну маскоўскай. Але і іншыя войны, якія Вялікае Княства вяло з маскоўскай дзяржавай, нярэдка называліся гэтаксама. У польскай традыцыі даўно існуе назва “патоп”, якую ў нас часам пераносяць і на падзеі ў Беларусі, але калі быць дакладным, дык “патоп” – гэта толькі швэдзкая агрэсія супраць уласна Польшчы. Так што ня ведаю, што ў нас замацуецца як кодавая назва за гэтай вайной. У Беларусі яна была татальным руйнаваньнем краю. Украінская гісторыя ўжо мае сваю “руіну” – пэрыяд, які датуецца крыху пазьнейшым часам, але па-сутнасьці, тое што ў нас адбылося, магло б таксама быць названае ёмка руінаю. 

А ў сёньняшняй Беларусі няма сьлядоў той вайны? Археалёгія

Іх поўна ў зямлі. Я сам з гэтым, пакуль капаў, сутыкаўся пастаянна. Першыя страшныя ўражаньні, гэта калі ў Мсьціславе капалі горад і натыкнуліся на групавыя магілы, у якіх наканечнікі стрэлаў – чыста маскоўскія. Ну і зрэшты ў Менску на Дамініканскім касьцёле, які мы капалі разам зь Зянонам Пазьняком, поўна такіх сьлядоў, бо Дамініканец быў тады адным з важных пунктаў абароны гораду. 

У літоўскай гістарыяграфіі вайна з Расеяй прадстаўленая мала, дасьледнікі гэтага пэрыяду засяроджваліся на іншых тэмах – палітычнай гісторыі, гаспадарцы, гісторыі местаў.

Старэйшы супрацоўнік Інстытуту гісторыі Літвы праф. Зыгмантас Кяўпа: 

“Мы дасьледавалі некаторыя аспэкты: змаганьне са швэдамі, дэмаграфічны крызыс у выніку вайны. А сама вайна… Ёсьць невялікія артыкулы -- пра асобныя падзеі. Але такіх манаграфіяў як “Вайна з Расеяй” – яшчэ няма. Мы ня здольваем ахапіць усяго – мы карыстаемся кнігай Генадзя Сагановіча, -- дарма толькі ён абмежаваўся тэрыторыяй Беларусі”.

Прафэсар З.Кяўпа, які шмат гадоў дасьледаваў гісторыю літоўскіх местаў, палітычную гісторыю ВКЛ,  укладаў  і рэдагаваў, апрача іншага, зборнікі “Летапіс гісторыі Літвы” і “Летапіс гісторыі Коўна”. Цяпер ён старшыня рэдкалегіі “Бібліграфіі літоўскай гісторыі”, якая выдаецца штогод. Я запатылася ў яго: выглядае, што тэма той вайны не патрэбная літоўскай гістарыяграфіі?

З. Кяўпа: “Такой неадкладнай патрэбы шырэй гэта апрацоўваць не было. Цяпер пачаў дасьледаваць гэты пэрыяд др. Элмантас Мяйліс, -- палітычную сытуацыю, наступствы, страты”.

Др. Элмантас Мяйліс працуе над тэмамі  гісторыі местаў і мястэчкаў ВКЛ у 17-18 ст, у тым ліку і Вільні. Два гады таму у зборніку “Літва і яе суседзі. Ад нарманаў да Напалеона” ён зьмясьціў артыкул пра расейскую акупацыю Вільні. Так, гэтая вайна была жахлівая, але ў Літве страты ад яе гісторыкі ацэньваюць ня толькі і, бадай, ня столькі з увагі на нялюдзкія бясчынствы расейскіх вайскоўцаў. 

З. Кяўпа: “Галоўнае, узьнікла небясьпека існаваньню дзяржавы. Праз разбурэньні. І Вільні ў тым ліку. Мы, трэба прызнаць, не зусім дакладна ведаем, наколькі Вільня была разбураная. Сур’ёзных ваенных дзеяньняў тут не было”. 

Паводле літоўскай гістарыяграфіі, апрача агрэсіі Масквы, былі і ўнутраныя прычыны ў ВКЛ, якія таксама спрычыніліся да таго, што перамогі расейскага цара сталіся магчымымі.

З. Кяўпа: “Трэба сказаць аб’ектыўна, што ня ўсе страты былі праз вайну. Бо якраз у гэтым часе ў ВКЛ прыйшоў праз Прусію мор -- пандэмія. Уласна вайсковыя дзеяньні тады вялікіх стратаў не прыносілі. Але вайна, акупацыя замінала арганізаваць дзеяньні супроць мору. Вайна найболей паўплывала на гаспадарку. І гэты мор суправаджаў голад. Пасьля вайны гаспадарка, нават і пасьля такога разбурэньня, за некалькі дзесяцігодзьдзяў аднавілася, а вось дзяржаўны лад – ужо не”. 

Літоўскія гісторыкі заўважаюць, што адным з сур’ёзных наступстваў вайны было нараджэньне русафобіі на ўсходніх землях ВКЛ. 

З. Кяўпа: “Калі гэтай вайной цар Аляксей Міхайлавіч спадзяваўся прывабіць да сябе насельнікаў земляў цяперашняй Беларусі – маўляў, блізкіх па канфэсіі і этнічна, -- дык ён дасягнуў адваротнага выніку. Праваліліся спробы прыцягнуць на расейскі бок ніжэйшыя слаі насельніцтва, і  паўстаньні казакаў не знайшлі шырокай падтрымкі. Пра “два братнія народы” нельга і гаварыць – гэта папросту негістарычна. Да гэтае вайны такога жаху не было. Дагэтуль вайна не прыходзіла ў вёскі, у месты. І не было такой акупацыі. Так што, насамрэч, русафобія і нарадзілася ў тыя часы. Гэтая русафобія адрасавалася расейскай уладзе, расейскім вайскоўцам, і атаясамлівалася з усёй Расеяй”.

Радыё Свабода. Вострая Брама

Пра самую стратную вайну ў беларускай гісторыі распавядаюць пісьменьнікі Сакрат Яновіч і Ўладзімер Арлоў.

20 траўня 1654 году, 350 гадоў таму, усходнія межы тагачаснае Беларусі абрынуліся пад напорам небывалага нашэсьця. Велізарнае войска маскоўскага цара Аляксея Міхайлавіча, які ўвайшоў у расейскую гісторыю як “цішайшы і дабрэйшы”, прарвала памежную абарону нашых продкаў і пачало расьцякацца па ўсім краі, вынішчаючы на сваім шляху ўсё запар – людзей, гарады, лясы і палеткі. Так пачалася самая страшная і самая стратная за ўсю гісторыю Беларусі вайна. Яна будзе доўжыцца 13 гадоў. У выніку краіна будзе дашчэнту разбурана і выпалена, кожны другі яе насельнік, не выключаючы старых, жанчын і дзяцей, будзе забіты. Пра наступствы таго нашэсьця мы гаворым у сёньняшняй перадачы.

МУЗ

Адно з найбольш трагічных наступстваў той 13-гадовай вайны, можа быць, нават больш трагічнае для Беларусі, чым сама вайна – гэта яе поўнае забыцьцё. Нашэсьце Аляксея Міхайлавіча будзе настолькі надзейна схаванае ўладамі, ідэолягамі і гісторыкамі на працягу двухста гадоў, што сёньня паспалітыя беларусы гатовыя зьдзіўляцца, пачуўшы пра тыя падзеі. Быццам нічога і не было. Уявіце сабе, што вы толькі зараз упершыню ў жыцьці пачулі пра нейкую другую сусьветную або вялікую айчынную вайну. Між тым, паводле людзкіх стратаў і паводле свайго ўплыву на нас, такіх, якімі мы ёсьць сёньня, тая 13-гадовая вайна паклала нашмат глыбейшы сьлед. Пра тое, чым яна была для беларусаў, гаворыць пісьменьнік Сакрат Яновіч:

(Яновіч: ) “Для беларусаў гэтая вайна была катастрофаю, зь якой яны ўжо больш не падняліся. Гэтая вайна зьнішчыла нам Айчыну, зьнішчыла нам будучыню. У маіх родных Крынках ад гэтай вайны зьмяніліся прозьвішчы. Я ўстанавіў, што ад гэтай вайны ў Крынках зьявіліся зусім новыя прозьвішчы людзей, мяшчанаў. Не паўтарылася аніводнае прозьвішча ранейшае. Гэта значаць, што ўсіх насельнікаў майго мястэчка Крынкі альбо вывезьлі ў палон, альбо забілі”.

(Дубавец: ) Выглядае, што нават масавыя сталінскія і гітлераўскія расстрэлы, канцлягеры і высылкі – самае страшнае, што мы можам сабе ўявіць, бо было яно адносна нядаўна, не настолькі зьмянілі аблічча нашай краіны і нас саміх, як тая 13-гадовая вайна. Падобна, што да вайны гэта быў адзін народ, а пасьля ўжо – зусім іншы?

(Яновіч: ) “Так можна сказаць. Ён быў іншы перш за ўсё біялягічна. Бо пасьля тае вайны, як згадваюць мэмуарысты, можна было па Белай Русі ісьці цэлы дзень, і не спаткаць жывога чалавека. Толькі на дарогах, і ў палях, і ў вёсках спаленых гнілі трупы чалавечыя. У былым Віцебскім павеце, а паветы тады былі значныя, не такія малыя, як цяпер, пасьля гэтай вайны перапісчыкі далічыліся каля ста сямідзесяці чалавек. 170 чалавек. Разумееце, што гэта значыць? Не было людзей. Ня кажучы ўжо пра гаспадарку. Бо, калі я чытаў з таго часу дакумэнтальныя тэксты маскоўскія, дык там бясконца паўтараецца фраза ў заканчэньні кожнага загаду. Фраза, якая па-беларуску гучыць так: “Спаліць усё да галавешак”. Гэта датычыць эканомікі. А людзей? У нас забралі, фактычна, нацыю. У нас забралі найбольш жыцьцяздольны элемэнт. Гэта места, гэта рамесьнікі. Пакінулі нам адных дэбілаў. Пакінулі нам тых людзей, якіх маскалі самі не хацелі, бо яны ім былі непрыдатныя. Бо нічога ня ўмелі. Альбо тых, хто ўцёк у лес. У тагачасныя партызаны”. 

(Дубавец: ) Пра партызанаў мы будзем гаварыць крыху пазьней. А цяпер тэму стратаў Беларусі ад 13-гадовай маскоўскай акупацыі працягвае гісторык і пісьменьнік Уладзімер Арлоў.

(Арлоў: ) “Безумоўна, пацярпела ўся Беларусь. Але калі казаць пра станы, якія панесьлі найбольшыя страты, то краіна амаль цалкам пазбавілася сваёй эліты: гараджанаў, прадпрымальнікаў, найбольш актыўнай часткі шляхты. І калі перад той жудаснай вайной узровень жыцьця, узровень матэрыяльнай культуры беларускага гораду, як сьведчаць археалягічныя знаходкі, адпавядаў узроўню горада ў Галяндыі, да прыкладу, то пасьля гэтай вайны нашу краіну, яе гарады як быццам падмянілі. Беларускія землі ў выніку вайны аказаліся населенымі пераважна сялянамі. Ну, скажам, сяляне і раней складалі большую частку насельніцтва, натуральна, як і ў любой эўрапейскай краіне ў той час. Але я маю на ўвазе, што гарады абязьлюднелі ў выніку таго, што нялічаныя тысячы і тысячы гараджанаў, найперш людзей адукаваных, майстравітых былі пераселеныя, прымусова, безумоўна, пераселеныя на ўсход, у Масковію. Можна сказаць, што ў выніку той вайны іншым зрабілася практычна ўсё – ад умоваў жыцьця да нацыянальнага генафонду. І менавіта ў цяжкіх наступствах тых падзеяў сярэдзіны 17-га стагодзьдзя трэба, на маю думку, і шукаць прычыны вельмі многіх нашых цяперашніх нацыянальных бедаў, пачынаючы ад слабой нацыянальнай кансалідацыі”.

(Дубавец: ) Мы гаворым пра вайну 1654 году як пра абсалютна фатальную ва ўсёй гісторыі Беларусі, але маем на ўвазе штосьці нават большае, чым толькі вынішчэньне краіныі яе насельнікаў. Мабыць жа ня толькі беларуская гісторыя ўтрымлівае такую страшную статыстыку стратаў. Ці можа Беларусь была ўнікальнай у тагачасным сьвеце? Уладзімер Арлоў.

(Арлоў: ) “Не, не была. У тым самым 17-м стагодзьдзі ў яго першай палове ішла першая агульнаэўрапейская вайна, якая ў гістарыяграфіі атрымала назоў трыццацігадовай. Гэта была вайна габсбурскай і антыгабсбурскай кааліцыяў, і ў выніку гэтай вайны некаторыя эўрапейскія краіны панесьля яшчэ большыя страты, чым Беларусь. У некаторых нямецкіх дзяржавах зьнішчана было больш за 70 адсоткаў насельніцтва. Чаму для іх такія страты ня мелі такога фатальнага характару, як для нас? На маю думку, рэч у тым, што мы як бы знаходзіліся ў іншай геапалітычнай сытуацыі. У заходнеэўрапейскіх краінаў-удзельніц 30-гадовай вайны не было такога суседа як Расея зь яе пасьлядоўнай агрэсіўнай зьнешняй палітыкай, зь вечнай пагрозай, якая зыходзіла ад Масквы на беларускія, а таксама на ўкраінскія землі. Хоць з Украінай, калі мы гаворым пра гэтую вайну, сытуацыя больш складаная. Войскі гетмана Залатарэнкі, як вядома, былі хаўрусьнікамі войскаў Аляксея Міхайлавіча ў той час. Карацей, радзіма нашых продкаў, калі параўноўваць з удзельнікамі 30-гадовай ваны, з тымі самымі цэнтральнымі і заходнеэўрапейскімі краінамі, яны апынулася ў розных вагавых катэгорыях са сваімі суседзямі. І якраз гэтая акалічнасьць не дала магчымасьці залекаваць, загаіць гэтыя страшныя раны, бо неўзабаве, не пасьпела Беларусь аднавіць сваё насельніцтва, як распачалася паўночная вайна, дзе тэатрам вайсковых дзеяньняў зноў стала Беларусь. І хоць Расея тады фармальна была як бы хаўрусьніцай Вялікага Княства Літоўскага, але Пётар І і ягоныя войскі паводзілі сябе на нашай зямлі не як хаўрусьнікі, а часам горш за акупантаў. Што было засьведчана, скажам, падзеямі ў Полацку, калі быў нават зруйнаваны расейцамі ў дзень адыходу з гораду”.

Наступствы той вайны паўплывалі і на нацыянальны характар беларусаў, бо лепшая частка народу была зьнішчаная. Можна сказаць, што як пасьля кожнай вайны, пасьля кожнага выпрабаваньня такога маштабу, ацалелі ня лепшыя, а ў масе сваёй горшыя.

(Дубавец: ) Пісьменьнік Сакрат Яновіч бачыць наступствы той вайны і яе рэальны ўплыў проста ў нашым часе, на сёньняшняй Беларусі і сёньняшніх беларусах.

(Яновіч: ) “Так. Ёсьць. І яны ўвайшлі нам у гены. Таму, што 1654 год значыць перапынак працэсу станаўленьня народу, станаўленьня нацыі. І вынікі тае вайны, з паловы 17-га стагодзьдзя мы вельмі моцна і балюча адчуваем аж па сёньня. Таму, што сёньня ў нас надалей няма нацыі. Надалей мы ўсё яшчэ фармуемся, як нацыя. Без разуменьня тых падзей мы не зразумеем, што адбываецца з намі цяпер. Вайна 1654-га году – гэта быў канец разьвіцьця Беларусі. Гэта быў пачатак яе каляніяльнага становішча. Ад гэтай вайны Беларусь існавала ўжо толькі, як калёнія. Альбо польская, альбо расейская. 

Так. Калі хто гаворыць пра беларускую талерантнасьць, то я ня ведаю, ці сьмяяца, ці плакаць? Бо талерантнасьць ёсьць толькі тады, каля я магу штосьці кепскае камусьці зрабіць, але не зраблю. А беларуская талерантнасьць -- гэта баязьлівасьць. Беларус перакананы, што нічога ніколі нікому ня можа ўчыніць. Ані зла, ані дабра. Гэта не талерантнасьць, гэта бясьсільнасьць. Зьвярніце ўвагу, што беларус ня ёсьць у стане абараняцца. Ён усё знаходзіцца ў ролі парабка. Усё азіраецца, хто за ім стаіць. І гэта вельмі прыкрая канстатацыя, бо гэта значыць, што мы слабыя перадусім таму, што мы хочам быць слабымі. Што мы самі сябе пераканалі ў тым, што мы слабыя. І баязьлівы чалавек нараджае баязьлівых дзяцей. Мы выжываем не як нацыя, а як біялягічныя арганізмы. Як страўныя тракты. Нам сама важна выжыць біялягічна, а не духоўна. Духоўнасьць нам непатрэбная. 

(Дубавец: ) Адсюль, напэўна, вынікае непатрыятычнасьць сучасных беларусаў, іх адносіны да роднае мовы і да роднае мінуўшчыны, бо чалавек баязьлівы наўрад ці можа быць добрым патрыётам.

(Яновіч: ) “І ня можа быць нацыяй. Бо нацыя патрабуе нейкай амбіцыі, адвагі. Нацыя – гэта такая зьява, якая выклікае ў чалавеку настрой наступу, настрой дынамікі. Нацыя чагосьці хоча. Больш хлеба, больш годнасьці ці гонару. А баязьлівы чалавек нічога ня хоча. Ён марыць толькі аб тым, каб не дастаць у морду”. 

(Дубавец: ) Ад гісторыкаў даводзілася чуць, што менавіта ў той 13-гадовай вайне бяруць пачатак самыя масавыя і самыя загадкавыя пэрсанажы беларусаў у іншай вайне -- другой сусьветнай. Гэта калябарант і партызан. Я назваў іх самымі масавымі, бо ў іх, а не ў прызваных у савецкае войска салдатах, была ўвасобленая беларуская суб’ектнасьць у мінулай вайне. І я назваў іх самымі загадкавымі, бо іх дагэтуль ацэньваюць па-рознаму, хутчэй за ўсё таму, што дзьве гэтыя тэмы дасьледаваныя найгорш. Уладзімер Арлоў.

(Арлоў: ) “Калябарацыя зьяўляецца спадарожніцай любой вайны. І тады, у сярэдзіне 17 стагодзьдзя безумоўна існавалі дастаткова моцныя, асабліва сярод праваслаўнай часткі насельніцтва беларускіх земляў ілюзіі наконт абароны іхных правоў перад каталіцкай экспансіяй. І Аляксей Міхайлавіч, як і ягоныя ваяводы, шчодра раздаваў рознага кшталту прывілеі, граматы, дзе гарантаваў абарону праваслаўным, калі той ці іншы горад здасца на царскую міласьць. І прыклады дабраахвотнай здачы царскім ваяводам, безумоўна, былі. Бо тыя гарады, што адмаўляліся ад капітуляцыі і мужна бараніліся, на загад цара былі разбураныя і выпаленыя, а іх насельніцтва было выведзенае ў палон. Найбольш цяжкі лёс, як вядома, напаткаў Мсьціслаў, дзе, як сьведчаць расейскія, падкрэсьлю, гістарычныя дакумэнты, вось я цытую: шляхты Літвы і іншых служылых людзей пабіта больш за 10 тысяч. Ну гэта пішуць самі расейцы, а крыніцы Вялікага Княства Літоўскага сьведчаць, што з 33 тысяч жыхароў Амсьціслава жывымі засталося блізу трох тысячаў. Руінамі сталі ў той час Рэчыца, Жлобін, Рагачоў, а ў 1655 годзе была ўзятая Вільня і ўсе абяцаньні Аляксея Міхайлавіча, што ён захавае правы і маёмасьць беларускай шляхты, забясьпечыць праваслаўным беларусам спакойнае жыцьцё, яны былі вельмі хутка забытыя. І тут нельга не згадаць, напэўна, падзеі ў Магілеве. Вось адзін з прыкладаў здрады, калябарацыі – гэта паводзіны беларускага шляхціца Канстантына Паклонскага, які перайшоў на бок маскоўцаў, атрымаў за гэта чын палкоўніка і прывёз магілёўскім месьцічам грамату цара Аляксея Міхайлавіча з усімі тымі гарантыямі, пра якія мы гаварылі. Ацаніўшы сытуацыю, магілеўцы ў жніўні 1654 году адчынілі перад царскімі стральцамі браму. Але ўжо праз колькі дзён усялякія спадзяваньні на адзінаверцаў разьвеяліся. Расейцы заняліся гвалтам, рабункамі. Трагічны лёс напаткаў магілёўцаў-габрэяў. Практычна ўсё гэтае насельніцтва было выведзенае з гораду ў поле і перарэзанае. У горадзе склалася такая сытуацыя, што ўжо празь некалькі месяцаў той самы Паклонскі зноў прызнаў валадаром вялікага князя літоўскага. І прычыны свайго ўчынку ён растлумачыў у лісьце да магілёўскіх месьцічаў, дзе пісаў, што спадзяваўся на вызваленьне сваёй зямлі ад ляхаў, але замест гэтага ўбачыў, я цытую, лупленьне дамоў божых, што і ад татар бывала, а хрысьціян нашых, якія ў паўсядзённым ганеньні ад уніятаў прабывалі, ныня ў вечную няволю забралі, а іных памучылі, а якія бязьдзелія над чэснымі жонамі і дзявіцамі чынілі. Усё скончылася тым, што 1 лютага 1661 году магілеўскі бурмістар Левановіч, які кіраваў паўстаньнем, з крыкам “Пара” выхапіў шаблю і кінуўся на стральцоў. Над Магілевам паплыў набатны звон і за колькі гадзін увесь царскі гарнізон быў зьнішчаны. Як сьведчаць дакумэнты, страты акупантаў склалі ў выніку Магілеўскага паўстаньня блізу сямі тысяч”.

(Дубавец: ) Тут самы час перайсьці да другога беларускага ваеннага пэрсанажа – партызана.

(Арлоў: ) “Як мы бачым на прыкладзе Магілёўскага паўстаньня, гаворка павінна ісьці пра народнае змаганьне з захопнікамі. Менавіта ў той вайне бярэ пачатак вядомая ва ўсім сьвеце традыцыя гераічнай беларускай партызанкі, партызанскай барацьбы, якая не была інсьпіраваная нейкімі засланымі з усходу аддзеламі, як у часы другой сусьветнай вайны, альбо як у 1812 годзе. Гэты рух пачаўся якраз з глыбіняў народу і даў па-першае маштаб, які ўражвае – дзясяткі тысяч беларускіх сялянаў удзельнічалі і большасьць зь іх была праваслаўнымі, таму што рух найбольш разгарнуўся якраз на ўсходзе краіны. І гэты рух даў праклады сапраўднага гераізму. Скажам, у ліпені 1654 году 15-тысячнае войска маскоўскага ваяводы Трубяцкога было бясстрашна атакаванае беларускім аддзелам з трох тысяч сялянаў на Мсьціслаўшчыне”. 

(Дубавец: ) 13-гадовая вайна ня толькі забіла кожнага другога беларуса, ня толькі нарадзіла беларускага калябаранта і беларускага партызана, але й мела вынікам беспрэцэдэнты палон. У Расею забіралі лепшых, забіралі майстроў, спадзеючыся, мабыць, істотна палепшыць стваральныя якасьці насельнікаў Маскоўскай дзяржавы. Прынамсі размах і маштаб палону сьведчыць менавіта пра такія мэты. Уладзімер Арлоў.

(Арлоў: ) “Маскоўскі патрыярх Нікан паведамляў аныахійскаму патрыярху, што гасудар Аляксей Міхайлавіч мае намер вывесьці зь Белай Русі трыста тысячаў чалавек. Рэальная колькасьць пераселеных перасягнула гэтую лічбу. А ўсход выводзілі і сялянаў і шляхту, але ў пераважнай большасьці зь Беларусяй мусілі разьвітвацца гараджане-рамесьнікі: разьбяры, кафляры, друкары, збройнікі, ювэліры, пераплётнікі. Іх унёсак у расейскую культуру, у аздабленьне маскоўскіх і іншых храмаў, палацаў варты асобнай гаворкі”.

Вострая Брама

(Дубавец: ) Напачатку сёньняшняе перадачы я ўжо казаў пра тое, што ня меншаю катастрофаю за ўсю 13-гадовую вайну было яе поўнае забыцьцё ў Беларусі. Але як гэта здарылася, што такая вайна – маштабная, страшная – была забытая? І ў якім пакаленьні адбылося забыцьцё? Уладзімер Арлоў.

(Арлоў: ) “З гістарычнай памяці беларусаў тыя падзеі былі амаль начыста сьцёртыя ўжо ў гады расейскага панаваньня, пасьля падзелаў Рэчы Паспалітай, калі трэба было абгрунтоўваць вось тыя лёзунгі вызваленьня беларусаў ад рэлігійнага і нацыянальнага ўціску, пад якімі адбывалася інкарпарацыя. Тады ў масавым парадку зьнішчаліся або вывозіліся на ўсход архівы, хронікі беларускія, радаводы найбольш славутых шляхецкіх родаў ВКЛ. Відаць тады, пасьля інкарпарацыі быў зьнішчаны Полацкі летапіс, бясцэнны для нашых гісторыкаў. І калі я быў студэнтам гістарычнага факультэту БДУ напачатку 70-х гадоў мінулага стагодзьдзя, традыцыйна, як, відаць, і ў стагодзьдзі 19-м, падзеі гэтай вайны замоўчваліся. І толькі ў 90-я гады 20-га стагодзьдзя беларусы пачулі праўду пра падзеі той самай страшнай у нашай гісторыі вайны. І здарылася гэта ў значнай ступені дзякуючы дасьледаваньням Генадзя Сагановіча, вынікам якіх стала ягоная славутая кніга “Невядомая вайна”.

(Дубавец: ) Гісторык Генадзь Сагановіч, які сёньня працуе ў архівах у Кракаве, будзе ўдзельнікам наступнае перадачы “Вострая Брама”. Зусім натуральна, што 13-гадовую вайну з усімі яе прычынамі і наступствамі прадставіць у адной перадачы немагчыма, асабліва пасьля такога доўгага няведаньня. Апроч таго, засталіся пытаньні, якія сёньня мы не закранулі і словам. Гаворачы пра наступствы, мы зусім нічога не сказалі пра прычыны таго нашэсьця, той акупацыі і таго масавага вынішчэньня беларусаў. Крывавы патоп разьліўся за 13 гадоў па ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Мы ведаем, што Беларусь была ядром Княства, як ведаем і тое, што Літвой сёньня называецца толькі невялікая частка той сярэднявечнай краіны. У зьвязку з гэтым важна даведацца, які погляд на тую вайну маюць сучасныя літоўскія гісторыкі. Аднак пра ўсё гэта – у наступнай перадачы.

Шаноўны спадар Сяргей!
Я ведаю пра ваша імкненьне не забыць ніводнага чалавека які аддаў жыццё за Беларусь.
Мне здаецца незаслужана забыты чалавек Фёдар Ваўчок
Сын прафэсара , забіты і падкінуты ў двара ГУМа ў Менску ў 50 гады пбач з ім быў
Падкінуты пісталет для імітацыі самазабойства.
Яго знайшлі первымі дзеці навучэнцы інтэрнату з мастацкім ўхілам.
Кажуць што быў нацыяналістам.
Калі вы што небудзь ведаеце згадайце пра яго ў Вострай Браме альбо ў
Газэце Свабода
З павагай Алесь